Η ενίσχυση της πρόσβασης των ευάλωτων προσώπων σε υπηρεσίες και η αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων τους αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για την ουσιαστική προστασία και υποστήριξή τους. Η πρόσβαση αυτή δεν περιορίζεται στην κάλυψη των ειδικών αναγκών τους, αλλά αποσκοπεί και στη διασφάλιση ισότιμων όρων συμμετοχής. Στο πλαίσιο του Πυλώνα ΙΙ, προωθείται η συγκρότηση ενός συνεκτικού και συμπεριληπτικού πλαισίου παροχής υπηρεσιών, που λαμβάνει υπόψη τις ιδιαίτερες ανάγκες και συνθήκες πολιτών τρίτων χωρών σε ευάλωτη θέση, διασφαλίζοντας τη συνέχεια, τη συνεργασία και τον συντονισμό μεταξύ των αρμόδιων φορέων.
Οι δράσεις, βασισμένες στις αρχές της ισότητας και της μη διάκρισης προωθούν πολιτικές συμπερίληψης, ένταξης, εξάλειψης εμποδίων και ανάπτυξης μηχανισμών που προάγουν την αυτονομία και τη συμμετοχή τους. Μέσα από την ενίσχυση της συνεργασίας με την Τοπική Αυτοδιοίκηση, τη βελτίωση της πρόσβασης σε υγειονομικές και κοινωνικές υπηρεσίες, καθώς και την προώθηση της ενημέρωσης και της ευαισθητοποίησης, ο Πυλώνας ΙΙ επιδιώκει να δημιουργήσει ένα προστατευτικό και ενταξιακό περιβάλλον, ικανό να ανταποκρίνεται στις ιδιαίτερες ανάγκες των ευάλωτων ομάδων. Παράλληλα, δίνεται ξεχωριστή έμφαση στην πρόσβασή σε νομική συμβουλευτική, συνδρομή και εκπροσώπηση για υποθέσεις ευάλωτων προσώπων (π.χ. θύματα έμφυλης βίας), στη διασφάλιση της απόλαυσης των βασικών δικαιωμάτων των προσώπων η αίτηση διεθνούς προστασίας των οποίων έχει απορριφθεί, καθώς και στην ενίσχυση του εντοπισμού και της προστασίας θυμάτων εμπορίας ανθρώπων, βασανιστηρίων και κάθε μορφής βίας.
Σκοπός 1: Δημιουργία ενός συνεκτικού και συμπεριληπτικού πλαισίου πρόσβασης σε βασικές υπηρεσίες και υποστήριξης για την άσκηση των δικαιωμάτων των ευάλωτων προσώπων[1] [1]:- νομική συμβουλευτική,
- εκπροσώπηση ενώπιον διοικητικών αρχών κατά τις διαδικασίες υποβολής και εξέτασης αίτησης διεθνούς προστασίας (συμπεριλαμβανομένης της υποστήριξης αιτημάτων οικογενειακής επανένωσης βάσει του Κανονισμού (ΕΕ) 604/2013 (Δουβλίνο ΙΙΙ) και, ακολούθως, βάσει του Κανονισμού (ΕΕ) 2024/1351 για τη διαχείριση του ασύλου και της μετανάστευσης, και υποθέσεων δικαστικής εκπροσώπησης ενώπιον διοικητικών πρωτοδικείων,
- υποστήριξη ενώπιον αστυνομικών αρχών (π.χ. σε υποθέσεις έμφυλης βίας κατά την κατάθεση ασφαλιστικών μέτρων και μηνυτήριας αναφοράς),
- δικαστική εκπροσώπηση ενώπιον αστικών και ποινικών δικαστηρίων (ιδίως σε υποθέσεις παιδικής προστασίας, ζητήματα γονικής μέριμνας/ επιμέλειας ανηλίκων, δικαστική συμπαράσταση ενηλίκων και αίτηση ασφαλιστικών μέτρων π.χ. λόγω ενδοοικογενειακής βίας),
- υποστήριξη ενώπιον άλλων αστυνομικών ή/και διοικητικών αρχών (π.χ. ληξιαρχείων).
Ειδικότερα για τα ευάλωτα άτομα που βρίσκονται υπό διοικητική κράτηση, η παρεχόμενη νομική συνδρομή θα περιλαμβάνει μια ολιστική προσέγγιση, σύμφωνα με την Οδηγία για την Επιστροφή (2008/115/ΕΚ), τις Οδηγίες για τις Συνθήκες Υποδοχής (2013/33/ΕΕ και 2024/1346), την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, καθώς και την εθνική νομοθεσία (Ν. 3386/2005, Ν. 3907/2011, Ν. 4825/2021). Στο πλαίσιο της μέριμνας για τα ευάλωτα πρόσωπα, η δράση στοχεύει στη διασφάλιση των δικαιωμάτων των ευάλωτων ατόμων μέσω ουσιαστικής πρόσβασης σε διαδικαστικές εγγυήσεις και κατάλληλη υποστήριξη, ενισχύοντας έτσι την ισοτιμία και την προστασία τους.
Στόχος 5: Διασφάλιση της πρόσβασης των ευάλωτων προσώπων σε βασικά δικαιώματα μετά την απόρριψη της αίτησης διεθνούς προστασίας
Η προστασία και η άσκηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως αυτά κατοχυρώνονται από το διεθνές και το ενωσιακό δίκαιο, πρέπει να διασφαλίζεται σε όλους ανεξαρτήτως του νομικού τους καθεστώτος. Μια ειδική κατηγορία ενδιαφέροντος είναι τα ευάλωτα πρόσωπα, των οποίων η αίτηση διεθνούς προστασίας έχει διακοπεί ή απορριφθεί και δεν δύναται για αντικειμενικούς ή υποκειμενικούς λόγους να απομακρυνθούν από τη χώρα. Η κατάσταση αυτή συμβάλλει στην έκθεση του εν λόγω πληθυσμού σε κίνδυνο δευτερογενούς ή επίκτητης ευαλωτότητας.
Δράση 5.1: Συντονισμός για την τήρηση ειδικών εγγυήσεων ευάλωτων προσώπων των οποίων η απομάκρυνση είναι ανέφικτη
Δυνάμει των άρθρων 10 και 15 του ν. 5226/2025, που ενσωματώνουν τα σχετικά άρθρα της Οδηγίας 2008/115, σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων πολιτών τρίτων χωρών, ορίζονται συγκεκριμένες εγγυήσεις κατά το διάστημα που αναβάλλεται η αναγκαστική επιστροφή πολιτών τρίτων χωρών. Μεταξύ αυτών, είναι η παροχή επείγουσας υγειονομικής περίθαλψης και απαραίτητης θεραπευτικής αγωγής, σύμφωνα με τις οικείες διατάξεις και ο συνυπολογισμός των ιδιαίτερων αναγκών των ευάλωτων ατόμων. Η Γενική Γραμματεία σε συνεργασία και σε συντονισμό με τα αρμόδια υπουργεία και τις αρμόδιες υπηρεσίες, θα λάβουν μέτρα για την πρόσβαση των ευάλωτων προσώπων, των οποίων η απομάκρυνση έχει αναβληθεί, στα απορρέοντα από το ενωσιακό δίκαιο δικαιώματα.
Ειδικότερα, τα μέτρα αυτά θα αφορούν:
- Σε συνεργασία με τις αστυνομικές αρχές, στη διασφάλιση της χορήγησης απόφασης αναβολής απομάκρυνσης, όταν η αδυναμία απομάκρυνσης συνδέεται με την ευαλωτότητά τους. Ειδικότερα, επιδιώκεται η δημιουργία συστηματικού μηχανισμού, με τη σύμπραξη των δημόσιων νοσοκομείων, της Ελληνικής Αστυνομίας, όλων των αρμόδιων υπηρεσιών του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου ή και άλλων αρμόδιων φορέων, για την εξασφάλιση χορήγησης απόφασης αναβολής απομάκρυνσης με τρόπο συστηματικό, σε περιπτώσεις που η αδυναμία απομάκρυνσης συνδέεται με αποδεδειγμένα σοβαρά προβλήματα υγείας, κατόπιν αξιολόγησης της κατάστασης της υγείας τους. Οι ενέργειες δεν αποσκοπούν στη καθιέρωση ειδικού «καθεστώτος ανοχής» για λόγους υγείας.
- Στην πραγματοποίηση θεσμικών παρεμβάσεων προκειμένου να είναι εφικτή η πρόσβαση των ευάλωτων προσώπων με αναβολή απομάκρυνσης στην απαραίτητη υγειονομική και θεραπευτική περίθαλψη κατά τις προβλέψεις του άρ. 33 του ν. 4368/2016.
- Στην ενίσχυση των προσπαθειών της Πολιτείας για την πραγμάτωση της υποχρέωσης παροχής των αναγκαίων μέσων για την κάλυψη των βασικών αναγκών, ιδίως των πασχόντων από σοβαρή ασθένεια, σε περιπτώσεις που τα εν λόγω πρόσωπα αποδεδειγμένα στερούνται τα μέσα για να τις εξασφαλίσουν από μόνα τους.
- Στη δημιουργία διασύνδεσης του συγκεκριμένου πληθυσμού με υπηρεσίες για όσο διάστημα διαρκεί η αναβολή απομάκρυνσης.
Δράση 5.2: Σε συνεργασία με τις (συν)αρμόδιες υπηρεσίες, διασφάλιση της πρόσβασης του ευάλωτου πληθυσμού χωρίς προσωρινό ή οριστικό τίτλο διαμονής σε βασικά δικαιώματα συνδεδεμένα με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια
Αν και το παράρτημα του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη περιορίζει το πεδίο εφαρμογής του στους νομότυπους μετανάστες, εντούτοις, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων έχει επανειλημμένως διευρύνει το πεδίο εφαρμογής του Χάρτη προκειμένου να παρασχεθεί προστασία σε πολίτες τρίτων χωρών από καταστάσεις που θα έθιγαν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Υπό το πρίσμα αυτό και λαμβάνοντας υπόψη τις υποχρεώσεις της ελληνικής έννομης τάξης, στο βαθμό που απορρέουν από τις διεθνείς συμβάσεις και το ευρωπαϊκό κεκτημένο, η Γενική Γραμματεία προωθεί παρεμβάσεις σε θεσμικό επίπεδο προκειμένου να ενισχυθούν οι προσπάθειες της ελληνικής Πολιτείας για μια ενιαία διασφάλιση των ευάλωτων πολιτών τρίτων χωρών που στερούνται προσωρινών ή οριστικών τίτλων διαμονής. Απώτερος στόχος είναι οι ευάλωτοι πολίτες να μπορούν να έχουν πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες, ώστε να μην περιέρχονται σε κατάσταση εξαθλίωσης που θίγει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στην θεσμική ενίσχυση της πρόσβασης σε βασικές υπηρεσίες υγείας των ευάλωτων προσώπων, ιδίως όσων πάσχουν από χρόνιες παθήσεις, σε συνεργασία με έτερες υπηρεσίες και φορείς.
Στόχος 6: Ενίσχυση της προστασίας θυμάτων εμπορίας ανθρώπων, βασανιστηρίων και κάθε μορφής βίας[2] [2], αποτελεί προϋπόθεση για την αποτροπή της περαιτέρω θυματοποίησής τους και τη διασφάλιση των δικαιωμάτων τους. Στόχος είναι η ανάπτυξη εξειδικευμένων μηχανισμών άμεσης παρέμβασης και η ενίσχυση των υποστηρικτικών δομών, ώστε να παρέχεται ολοκληρωμένη προστασία και πρόσβαση σε κρίσιμες υπηρεσίες.
Βασική αρχή που διατρέχει οριζόντια όλες τις στοχευμένες δράσεις για την ενίσχυση της προστασίας των θυμάτων εμπορίας ανθρώπων και βίας είναι η προώθηση της θυματοκεντρικής, δικαιωματο-κεντρικής, ευαίσθητης ως προς το φύλο και την ηλικία προσέγγισης, λαμβάνοντας υπόψη το τραύμα του θύματος και με γνώμονα τις αρχές του ανθρωπισμού, της μη πρόκλησης (περαιτέρω) βλάβης, του σεβασμού της αξιοπρέπειας και των επιθυμιών του ατόμου, της πρόσβασης στην πληροφόρηση, της μη διάκρισης, της εμπιστευτικότητας και της με επίγνωση συναίνεσης και συγκατάθεσης.
Δράση 6.1: Σύσταση κέντρων κρίσης για θύματα σεξουαλικής βίας (κατά τα πρότυπα των rape crisis centres)
Η Γενική Γραμματεία και η Γενική Γραμματεία Ισότητας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας θα συνεργαστούν για τον σχεδιασμό, τη σύσταση και λειτουργία κέντρων κρίσης για θύματα σεξουαλικής βίας (κατά τα πρότυπα των rape crisis centres), όπως ορίζει το άρθρο 25 της Σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης για την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας («Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης») για την υποστήριξη θυμάτων βιασμού ή άλλης σεξουαλικής επίθεσης, τόσο αμέσως μετά την επίθεση όσο και κατά τους επόμενους μήνες ή ακόμη και έτη, ανάλογα με τις ανάγκες της κάθε περίπτωσης. Τα εν λόγω κέντρα θα υποστηρίζουν θύματα βιασμού ή άλλης μορφής σεξουαλικής κακοποίησης, για όσο χρονικό διάστημα κρίνεται αναγκαίο, και θα λειτουργούν πλησίον ή εντός του πλαισίου λειτουργίας των υπηρεσιών παροχής υγειονομικής φροντίδας, με σκοπό την προσφορά ιατρικών υπηρεσιών, ψυχολογικής υποστήριξης κ.α. σε συνεργασία με τα συναρμόδια Υπουργεία και φορείς.
Δράση 6.2: Δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης για μορφές έμφυλης βίας κατά γυναικών πολιτών τρίτων χωρών και ανιθαγενών
Η Γενική Γραμματεία και η Γενική Γραμματεία Ισότητας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων θα διοργανώσουν ενημερωτικές εκστρατείες απευθυνόμενες στο ευρύ κοινό στην Ελλάδα, με σκοπό να προωθήσουν την καλύτερη κατανόηση των αναγκών των γυναικών και ανήλικων κοριτσιών πολιτών τρίτων χωρών και ανιθαγενών και των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν. Ενδεικτικά αναφέρονται: η έμφυλη και ενδοοικογενειακή βία, ο Ακρωτηριασμός των Γυναικείων Γεννητικών Οργάνων (ΑΓΓΟ), οι καταναγκαστικοί γάμοι, η εμπορία ανθρώπων.
Δράση 6.3. Στοχευμένες παρεμβάσεις αναφορικά με την ενίσχυση της προστασίας και υποστήριξης θυμάτων βασανιστηρίων
H Γενική Γραμματεία θα προβεί στην ανάληψη μίας σειράς πρωτοβουλιών για τον εντοπισμό, την περίθαλψη και προστασία των θυμάτων βασανιστηρίων. Πιο συγκεκριμένα, στο πλαίσιο αυτό σχεδιάζεται :
- Σε συνεργασία με την Υπηρεσία Υποδοχής και Ταυτοποίησης και την Υπηρεσία Ασύλου, να δοθεί βαρύτητα στην υποστήριξη των προσπαθειών για την ανάπτυξη πρότυπης διαδικασίας εντοπισμού και αναγνώρισης θυμάτων βασανιστηρίων και μηχανισμών άμεσης παρέμβασης για την περίθαλψη και προστασία τους.
- H χαρτογράφηση των διαθέσιμων υπηρεσιών φροντίδας για τα θύματα.
- Πρόταση αναμόρφωσης του υφιστάμενου θεσμικού πλαισίου, ώστε να διασφαλιστεί ο έγκαιρος εντοπισμός αναγνώρισης και ταυτοποίησης, περίθαλψης και προστασίας των θυμάτων εφαρμόζοντας την διεπιστημονική προσέγγιση με βάση τα διεθνή πρότυπα (Πρωτόκολλο της Κωνσταντινούπολης).
- Δημιουργία διεπιστημονικών ομάδων ταυτοποίησης και υποστήριξης θυμάτων βασανιστηρίων με βάση το Πρωτόκολλο της Κωνσταντινούπολης: συγκρότηση κινητής διεπιστημονικής ομάδας υποστήριξης των επαγγελματιών υποδοχής, με στόχο τον εντοπισμό, υποστήριξη και παροχή υπηρεσιών αποκατάστασης σε θύματα βασανιστηρίων και βίας.
Δράση 6.4. Ενίσχυση και συντονισμός δράσεων πρόληψης και προστασίας θυμάτων εμπορίας ανθρώπων
Η Γενική Γραμματεία, αξιοποιώντας τα υφιστάμενα προγράμματα και τις δράσεις πρόληψης και προστασίας θυμάτων εμπορίας ανθρώπων, θα προβεί σε περαιτέρω ενίσχυση και συντονισμό των εμπλεκόμενων φορέων και υπηρεσιών.
Στόχος είναι η βελτίωση της αποτελεσματικότητας των παρεμβάσεων μέσω:
- της ενίσχυσης της συνεργασίας και διασύνδεσης μεταξύ δημόσιων φορέων, διεθνών οργανισμών και Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων,
- της υποστήριξης των μηχανισμών έγκαιρου εντοπισμού και αναγνώρισης θυμάτων,
- της προώθησης κοινών πρωτοκόλλων συνεργασίας και ανταλλαγής πληροφοριών,
- της υλοποίησης εκπαιδευτικών προγραμμάτων για επαγγελματίες πρώτης γραμμής, όπως στελέχη υγειονομικών υπηρεσιών, κοινωνικών δομών, σωμάτων ασφαλείας, υπηρεσιών υποδοχής, καθώς και εισαγγελείς και δικαστικούς λειτουργούς, με σκοπό την ενίσχυση των γνώσεων και δεξιοτήτων τους στην αναγνώριση, προστασία και υποστήριξη των θυμάτων,
- της ενίσχυσης της πρόσβασης των θυμάτων σε ολοκληρωμένες υπηρεσίες υποστήριξης, φροντίδας και κοινωνικής επανένταξης.
[1] [3] Στην εν λόγω δράση δεν θα περιλαμβάνονται οι ευάλωτοι αιτούντες άσυλο στους οποίες παρέχεται δωρεάν νομική συνδρομή στις διαδικασίες ενώπιον της Αρχής Προσφυγών, με βάση το άρθρο 76 παρ. 3 του ν. 4939/2022.
[2] [4] ΠΔ 233/2003 «Προστασία και αρωγή κατά το άρθρο 12 του ν. 3064/2002 (ΦΕΚ 248 Α’) στα θύματα των εγκλημάτων των άρθρων 323, 323Α, 323Β, 348Α, 349, 351 και 351Α του Ποινικού Κώδικα, και των άρθρων 87 παράγραφοι 5 και 6 και 88 του ν. 3386/2005» (Α’ 204/28-8-2003) και ν. 3064/2002 για την «Καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων, των εγκλημάτων κατά της γενετήσιας ελευθερίας, της πορνογραφίας ανηλίκων και γενικότερα της οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής και αρωγή στα θύματα των πράξεων αυτών» (Α’ 248/15-10-2002)