Η Πολιτεία αναγνωρίζει ότι τα πρόσωπα που εγκαταλείπουν τη χώρα καταγωγής τους ή την προηγούμενη χώρα συνήθους διαμονής τους αποτελούν μια ιδιαίτερα ευάλωτη κατηγορία πολιτών. Η ευαλωτότητα μπορεί να προκύπτει τόσο από ατομικούς παράγοντες, όπως η αναπηρία, η κατάσταση υγείας, η ηλικία ή προσωπικά χαρακτηριστικά, όσο και από παράγοντες που σχετίζονται με το περιβάλλον και τις συνθήκες, όπως η αναγκαστική φυγή, οι δύσκολες εμπειρίες, το επικίνδυνο ταξίδι καθώς και η άφιξη και διαβίωση σε μια νέα χώρα χωρίς την ύπαρξη υποστηρικτικού περιβάλλοντος, χωρίς γνώση της γλώσσας και της κουλτούρας, και, συχνά, χωρίς έγγραφα.
Στόχος της Πολιτείας, είναι να εδραιώσει ένα ολοκληρωμένο σύστημα πρόληψης , αξιολόγησης και ανταπόκρισης, μειώνοντας τους παράγοντες ευαλωτότητας και ενισχύοντας το δίκτυο προστασίας γύρω από κάθε πολίτη τρίτης χώρας, περιορίζοντας έτσι τις συνέπειες της ευάλωτης θέσης στην οποία βρίσκεται ή ενδέχεται να περιέλθει.
Για την ενίσχυση του συστήματος προστασίας των ευάλωτων πολιτών τρίτων χωρών ή ανιθαγενών, είναι απαραίτητο να αναληφθούν δράσεις σε πολλαπλά επίπεδα: στην εφαρμογή εργαλείων και διαδικασιών για τον έγκαιρο εντοπισμό ευάλωτων ατόμων στον γενικό πληθυσμό, στην ολιστική εκτίμηση των αναγκών τους, στη διαθεσιμότητα των απαραίτητων υπηρεσιών με εκπαιδευμένο προσωπικό, στον σχεδιασμό εξατομικευμένων πλάνων, στην ενίσχυση της συμμετοχής των ατόμων αυτών στις διαδικασίες υποστήριξης και ενδυνάμωσής τους, στην απρόσκοπτη και σταθερή πρόσβαση στις υπηρεσίες που χρειάζονται, στην ενίσχυση των μηχανισμών ανταπόκρισης, στην ευαισθητοποίηση της τοπικής κοινωνίας και στην ενίσχυση της δυνατότητας αυτών των ατόμων να ζουν αυτόνομα και με αξιοπρέπεια, χωρίς εμπόδια.
Σκοπός 1: Διασφάλιση κατάλληλων συνθηκών και διαδικασιών για ευάλωτα πρόσωπα που διαμένουν σε ΚΥΤ/ΚΕΔ και ΕΔΠΦΑΑ
Στόχος 1: Υποστήριξη στη καθιέρωση προτυποποιημένων διαδικασιών εντοπισμού και αξιολόγησης ευαλωτότητας, παραπομπής και διαχείρισης υποθέσεων για τα ευάλωτα πρόσωπα που διαμένουν στις δομές αρμοδιότητας του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου, σε συνεργασία με τους εμπλεκόμενους φορείς
Βασικός στόχος της Πολιτείας είναι ο έγκαιρος, συστηματικός εντοπισμός των ευάλωτων προσώπων που ενδέχεται να έχουν ειδικές ανάγκες, η ολοκληρωμένη εκτίμηση των αναγκών τους και η παροχή εξατομικευμένης υποστήριξης, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαίτερες συνθήκες στις οποίες βρίσκονται. Για την επίτευξη αυτού του στόχου, απαιτείται η ενίσχυση και η εναρμόνιση των διαδικασιών εντοπισμού, αξιολόγησης καθώς και συντονισμένης διαχείρισης και παραπομπής των υποθέσεών τους, προκειμένου να διασφαλιστεί η κατάλληλη προστασία και φροντίδα, σε όλα τα στάδια της διαδικασίας υποδοχής και ασύλου. Ο εντοπισμός και εκτίμηση της ευαλωτότητας πρέπει να ξεκινά το συντομότερο δυνατό και να επανεκτιμάται καθ’ όλη τη διάρκεια της παραμονής στις δομές αρμοδιότητας του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου. Η καθιέρωση ενός σαφούς και ομοιόμορφου πλαισίου θα διασφαλίσει ότι οι παρεχόμενες υπηρεσίες είναι πλήρεις, συντονισμένες και προσαρμοσμένες στις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε ατόμου. Η Γενική Γραμματεία θα δράσει υποστηρικτικά προς καθιερωμένες διαδικασίες που εφαρμόζονται ήδη από την Υπηρεσία Υποδοχής και Ταυτοποίησης .
Δράση 1.1: Συμβολή στην ανάπτυξη, αναθεώρηση και επικαιροποίηση εργαλείου εντοπισμού ευαλωτότητας και στη διαμόρφωση πρότυπων διαδικασιών για έγκαιρη και αποτελεσματική αξιολόγηση ειδικών αναγκών
Η ευαλωτότητα αναφέρεται σε καταστάσεις που έχουν σαν αποτέλεσμα ένα άτομο να χρήζει ειδικών συνθηκών υποδοχής και ειδικών διαδικαστικών εγγυήσεων. Γίνεται δεκτό ότι η ευαλωτότητα δεν είναι πάντα άμεσα ορατή, ενώ μπορεί να δημιουργηθεί, να εκδηλωθεί ή να επιδεινωθεί σε μεταγενέστερο στάδιο.
Κατά τη διάρκεια της παραμονής στα Κέντρα Υποδοχής και Ταυτοποίησης, τις Κλειστές Ελεγχόμενες Δομές, καθώς και αργότερα, κατά τη διαμονή των προσώπων σε Ελεγχόμενες Δομές Προσωρινής Φιλοξενίας Αιτούντων Άσυλο, πρέπει να πραγματοποιείται εντοπισμός και αξιολόγηση της ευαλωτότητας, αλλά και εντοπισμός τυχόν παραγόντων και καταστάσεων που δύναται να ενέχουν σοβαρό βαθμό επικινδυνότητας για ένα πρόσωπο. Ο έγκαιρος και συστηματικός εντοπισμός αυτών των περιπτώσεων και η ολοκληρωμένη αξιολόγηση των αναγκών των εν λόγω προσώπων, είναι κρίσιμα για την πρόληψη επιδείνωσης της κατάστασής τους ή της έκθεσής τους σε νέους κινδύνους, καθώς και για να διασφαλιστούν οι κατάλληλες συνθήκες υποδοχής, η πρόσβασή τους στις απαραίτητες υπηρεσίες με βάσει τις ανάγκες τους και η παραπομπή τους στις κατάλληλες διαδικασίες. Στο πλαίσιο της ενίσχυσης αυτού του μηχανισμού, θα συγκροτηθεί ομάδα εργασίας με τη συμμετοχή της Γενικής Γραμματείας Ευάλωτων Πολιτών και Θεσμικής Προστασίας, της Γενικής Γραμματείας Υποδοχής Αιτούντων Άσυλο και της Γενικής Γραμματείας Μεταναστευτικής Πολιτικής, η οποία θα αναλάβει την ανάπτυξη, αναθεώρηση και επικαιροποίηση των σχετικών εργαλείων, λαμβάνοντας υπόψη και αξιοποιώντας τα υπάρχοντα εργαλεία, την εμπειρία από το πεδίο και τις βέλτιστες πρακτικές σε εθνικό και διεθνές επίπεδο.
Στόχος των εργαλείων αυτών και των αντίστοιχων διαδικασιών, είναι η καθιέρωση μιας ενιαίας, ομοιόμορφης και δομημένης μεθοδολογίας για τον εντοπισμό ενδείξεων ευαλωτότητας, τον προσδιορισμό κατηγοριών ευαλωτοτήτων και τη διαχείριση των ατόμων που χρήζουν ειδικών συνθηκών υποδοχής ή/και διαδικαστικών εγγυήσεων, σύμφωνα με τη νέα Οδηγία για τις Συνθήκες Υποδοχής, τον Κανονισμό για τη θέσπιση κοινής διαδικασίας διεθνούς προστασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τον Κανονισμό για τον έλεγχο διαλογής, στο πλαίσιο του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο.
Το πρώτο εργαλείο επικεντρώνεται στον αρχικό εντοπισμό της ευαλωτότητας, με κύριο στόχο την ταυτοποίηση των ατόμων που ενδέχεται να είναι ευάλωτα και την άμεση παραπομπή τους σε αρμόδιους επαγγελματίες. Μέσω μιας μη εξαντλητικής λίστας δεικτών και ενδείξεων, που καλύπτει σωματικούς, ψυχοκοινωνικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες, καθορίζονται οι κατηγορίες ευάλωτων προσώπων και οι ενδείξεις ειδικών αναγκών λόγω ιδιαίτερων περιστάσεων, ενώ προβλέπονται οι περιπτώσεις που απαιτούν άμεση αξιολόγηση και άμεση ανταπόκριση, ιδίως σε περιπτώσεις αυξημένου κινδύνου. Ορίζονται επίσης οι αρμοδιότητες του προσωπικού και οι διαδικασίες για την καταγραφή πληροφοριών σχετικά με τις ευαλωτότητες των αιτούντων και την ενημέρωση των συναρμόδιων αρχών.
Το δεύτερο εργαλείο παρέχει λεπτομερή εκτίμηση των ειδικών αναγκών υποδοχής του ατόμου, αξιολογώντας την προσωπική του κατάσταση και το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται, ώστε οι επαγγελματίες να διαμορφώνουν ολοκληρωμένη εικόνα και να καθορίζουν τις κατάλληλες ενέργειες υποστήριξης και απόκρισης, εξασφαλίζοντας την αποτελεσματικότερη δυνατή παρέμβαση.
Δράση 1.2: Ανάπτυξη πρωτοκόλλου διαχείρισης υποθέσεων, αναφοράς και παραπομπής
Προκειμένου να διασφαλιστεί ότι τα ευάλωτα πρόσωπα λαμβάνουν την κατάλληλη υποστήριξη, είναι καίρια η ανάπτυξη ενός πρωτοκόλλου που ενεργοποιείται μετά τον εντοπισμό της ευαλωτότητας και την εκτίμηση των ειδικών αναγκών τους, στο οποίο θα περιγράφονται όλα τα βήματα που πρέπει να ακολουθηθούν, παρέχοντας σαφείς οδηγίες για την παρακολούθηση της υπόθεσής τους και την κάλυψη αυτών των αναγκών. Αναλόγως της κατηγορίας ευαλωτότητας, το πρωτόκολλο θα καθορίζει και θα περιγράφει τα βήματα για τη διαδικασία εκτίμησης και αξιολόγησης των πληροφοριών και των αναγκών του προσώπου, την ανάπτυξη και την εφαρμογή ενός εξατομικευμένου πλάνου παρέμβασης, που μπορεί να περιλαμβάνει άμεσες ενέργειες, διασύνδεση με φορείς ή παραπομπές σε εξειδικευμένες υπηρεσίες, όπως υγειονομική περίθαλψη, ψυχολογική υποστήριξη, φιλοξενία σε ξενώνες, κοινωνικές υπηρεσίες, νομική βοήθεια ή συνοδεία σε ιατρικούς φορείς. Η ανάπτυξη, επικαιροποίηση και αναθεώρηση των ανωτέρων πρωτοκόλλων, θα γίνεται σε συνεργασία με τις συναρμόδιες υπηρεσίες, λαμβάνοντας υπόψη και υποστηρίζοντας τις υφιστάμενες διαδικασίες, μηχανισμούς και διαθέσιμα εργαλεία.
Η ανάπτυξη ενός τέτοιου πρωτοκόλλου είναι κρίσιμη για την ομαλή και αποτελεσματική διαχείριση υποθέσεων, ιδιαίτερα όταν το άτομο έχει πολλαπλές και πολύπλοκες ανάγκες που απαιτούν συντονισμό μεταξύ διαφόρων υπηρεσιών, επανεκτίμηση αναγκών και συνεχιζόμενη παρακολούθηση, καθώς και για την διασφάλιση συνεχούς φροντίδας και παρακολούθησης της υπόθεσής του σε περιπτώσεις μετακίνησης μεταξύ δομών. Ιδιαίτερη μέριμνα θα ληφθεί και για την υποστήριξη επιζώντων ναυαγίων, μέσω της διασφάλισης της άμεσης παροχής πρώτων βοηθειών ψυχικής υγείας.
Στο πλαίσιο αυτό, θα δοθεί έμφαση και στην καθιέρωση ενός από κοινού συμφωνημένου μηχανισμού παραπομπής ευάλωτων προσώπων σε αρμόδιους φορείς και στη σύνδεσή τους με υπηρεσίες, με στόχο τη διασφάλιση έγκαιρης και κατάλληλης υποστήριξης. Κεντρικά στοιχεία του μηχανισμού θα αποτελούν η αποτύπωση και χαρτογράφηση των διαθέσιμων υπηρεσιών, η χρήση τυποποιημένων εντύπων παραπομπής και οι καθορισμένες διαδικασίες παρακολούθησης μέχρι την ολοκλήρωσή τους. Η διενέργεια των παραπομπών θα πραγματοποιείται από επαγγελματίες που κατέχουν την αναγκαία τεχνική επάρκεια, γνώση και εμπειρία, ικανούς να αναγνωρίζουν τις ανάγκες του ατόμου και να το συνδέουν ενεργά με τις υπηρεσίες που ανταποκρίνονται σε αυτές. Λαμβάνοντας υπόψη το ιστορικό του ατόμου, τις πληροφορίες και τις ανάγκες που έχουν αναδειχθεί, καθώς και τους σχετικούς παράγοντες επικινδυνότητας, το πρωτόκολλο θα επιτρέπει την κατάλληλη απόκριση και κάλυψη αυτών των αναγκών. Θα καθοδηγεί τους επαγγελματίες στην διαμόρφωση ολιστικών και εξατομικευμένων σχεδίων φροντίδας σε συνεργασία με το άτομο και με σεβασμό στην αυτονομία και τη συγκατάθεση του ατόμου στοχεύοντας στην ενδυνάμωσή του και στην μείωση του κινδύνου εμφάνισης νέων παραγόντων ευαλωτότητας ή επιδείνωσης των υφιστάμενων.
Δράση 1.3: Καθιέρωση διεπιστημονικών ομάδων εκπαιδευμένων στην υποστήριξη ευάλωτων πολιτών τρίτων χωρών
Η παροχή στοχευμένης και ολιστικής υποστήριξης σε ευάλωτους πολίτες τρίτων χωρών απαιτεί έναν συντονισμένο μηχανισμό διαχείρισης των υποθέσεων και κάλυψης των αναγκών τους. Για τον σκοπό αυτό, προβλέπεται η καθιέρωση διεπιστημονικών ομάδων εντός των δομών της Υπηρεσίας Υποδοχής και Ταυτοποίησης (ΥΠΥΤ), οι οποίες θα ενισχύσουν τις υφιστάμενες διαδικασίες και θα λειτουργούν ως σημείο αναφοράς για τον εντοπισμό, την παρακολούθηση και την παραπομπή των ευάλωτων προσώπων, διασφαλίζοντας εξατομικευμένες παρεμβάσεις σε θέματα στέγασης, υγειονομικής περίθαλψης, ψυχοκοινωνικής και νομικής υποστήριξης. Οι ομάδες αυτές θα απαρτίζονται από εξειδικευμένους στην προστασία ευάλωτων προσώπων επαγγελματίες, όπως κοινωνικούς λειτουργούς, ψυχολόγους, νομικούς συμβούλους και διερμηνείς και θα συνεργάζονται στενά με το κλιμάκιο ιατρικού ελέγχου και ψυχοκοινωνικής εκτίμησης της δομής.
Η εκπαίδευση και η κατάρτισή τους σε θέματα ευαλωτότητας και διαχείρισης υποθέσεων ευάλωτων προσώπων θα είναι διαρκής, ενώ θα βρίσκονται σε άμεση συνεργασία με φορείς της κοινωνίας των πολιτών, διεθνείς οργανισμούς και ευρωπαϊκούς φορείς.
Η λειτουργία των διεπιστημονικών ομάδων θα υποστηρίζεται από την παροχή κατάλληλης διερμηνείας και τη διασφάλιση προσβάσιμων τρόπων επικοινωνίας, συμπεριλαμβανομένης της πρόβλεψης για την επικοινωνία με άτομα με προβλήματα ακοής ή ομιλίας αλλά και με άτομα που δεν διαθέτουν δεξιότητες γραφής ή ανάγνωσης. Παράλληλα, η λειτουργία τους θα ενισχυθεί μέσω ενός μηχανισμού παρακολούθησης και αξιολόγησης, ώστε να εξασφαλίζεται η ποιότητα και η αποτελεσματικότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών, καθώς και η διαρκής προσαρμογή τους στις ανάγκες των ευάλωτων προσώπων.
Στόχος 2: Διασφάλιση της πρόσβασης σε ειδικές συνθήκες υποδοχής, ειδικές διαδικαστικές εγγυήσεις και δικαιώματα στις δομές αρμοδιότητας του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου
Η Γενική Γραμματεία, σε συνεργασία με τις συναρμόδιες υπηρεσίες, θέτει ως βασική προτεραιότητα την διασφάλιση της απρόσκοπτης πρόσβασης των ευάλωτων προσώπων σε ειδικές συνθήκες υποδοχής και διαδικαστικές εγγυήσεις, καθώς και την πλήρη απόλαυση των δικαιωμάτων τους, εντός των δομών του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου. Μέσω της εξειδίκευσης των ειδικών αναγκών υποδοχής και της ανάπτυξης προτύπων και δεικτών, επιδιώκεται η καλύτερη αντιστοίχισή τους με τις διαφορετικές κατηγορίες ευαλωτότητας, ενισχύοντας έτσι την ποιότητα των παραπομπών και των παρεχόμενων υπηρεσιών. Παράλληλα, η αποτύπωση και χαρτογράφηση των ειδικών συνθηκών στις δομές φιλοξενίας θα συμβάλει στην προσαρμογή τους στις ανάγκες των φιλοξενούμενων, διευκολύνοντας την αξιολόγηση, την παρακολούθηση και τη λήψη στοχευμένων μέτρων για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και της πρόσβασης στις αναγκαίες υπηρεσίες.
Δράση 2.1: Εξειδίκευση των «ειδικών αναγκών υποδοχής», «ειδικών συνθηκών υποδοχής» και «ειδικών διαδικαστικών εγγυήσεων» με ανάπτυξη προτύπων, δεικτών και αντιστοίχισή τους με κατηγορίες ευαλωτότητας.
Λαμβάνοντας υπόψη το ισχύον θεσμικό πλαίσιο αλλά και το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, κρίνεται ως καθοριστικής σημασίας η εξειδίκευση των προβλεπόμενων «ειδικών αναγκών υποδοχής», «ειδικών συνθηκών υποδοχής», «ειδικών διαδικαστικών εγγυήσεων» και «επαρκούς υποστήριξης» κατά την υποδοχή και την εξέταση της αίτησης διεθνούς προστασίας, σε συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Υποδοχής Αιτούντων Άσυλο, ιδίως με την Υπηρεσία Υποδοχής και Ταυτοποίησης και την Υπηρεσία Ασύλου. Παράλληλα, η αντιστοίχισή τους με τις διάφορες κατηγορίες ευαλωτότητας και η ανάπτυξη σχετικών προτύπων με ποσοτικούς και ποιοτικούς δείκτες, λαμβάνοντας υπόψη τις σχετικές διαθέσιμες κατευθυντήριες γραμμές και καλές πρακτικές, θα συμβάλουν στη βελτίωση της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών, θα διευκολύνουν τη διαδικασία αξιολόγησης και παρακολούθησης, καθώς και την αποτελεσματική ανταπόκριση στις ιδιαίτερες ανάγκες των ευάλωτων ομάδων, τόσο στον τομέα της υποδοχής όσο και του ασύλου.
Καίρια προτεραιότητα για τη διασφάλιση κατάλληλων συνθηκών και διαδικασιών για ευάλωτα πρόσωπα που διαμένουν στις υπάρχουσες δομές του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου, όπως τα Κέντρα Υποδοχής και Ταυτοποίησης (ΚΥΤ), οι Κλειστές Ελεγχόμενες Δομές (ΚΕΔ) και οι Ελεγχόμενες Δομές Προσωρινής Φιλοξενίας Aιτούντων Άσυλο (ΕΠΔΦΑΑ), είναι η απρόσκοπτη πρόσβαση στις ειδικές διαδικαστικές εγγυήσεις και συνθήκες υποδοχής που ορίζει ο νόμος. Πιο συγκεκριμένα οι ειδικές συνθήκες υποδοχής, περιλαμβάνουν τόσο γενικές όσο και ειδικές πτυχές, που ανταποκρίνονται στις αυξημένες ανάγκες των ευάλωτων προσώπων, αλλά και κάθε προσώπου που χρήζει ειδικών αναγκών υποδοχής, διασφαλίζοντας παράλληλα την απρόσκοπτη άσκηση των σχετικών δικαιωμάτων και την ανεμπόδιστη πρόσβαση σε υπηρεσίες. Οι εν λόγω ειδικές συνθήκες, μεταφράζονται, κατά βάση, σε προσαρμογή των συνθηκών υποδοχής στις ιδιαίτερες ανάγκες που απορρέουν από τις διαφορετικές μορφές ευαλωτότητας, όπως η προσαρμοσμένη ανά κατηγορία ευαλωτότητας ενημέρωση, οι κατάλληλες υλικές συνθήκες υποδοχής (όπως η στέγαση και η σίτιση), καθώς και η πρόσβαση σε εξειδικευμένες υποστηρικτικές ιατρικές και ψυχοκοινωνικές υπηρεσίες.
Δράση 2.2: Αποτύπωση και χαρτογράφηση των ειδικών συνθηκών υποδοχής στις δομές υπό την εποπτεία του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου
Επί τη βάσει της εξειδίκευσης των ειδικών συνθηκών υποδοχής για τα ευάλωτα πρόσωπα, και εντός του πλαισίου των υφιστάμενων εργαλείων και διαδικασιών, αποτελεί προτεραιότητα η συστηματική αποτύπωση και χαρτογράφηση των συνθηκών αυτών στις υφιστάμενες δομές του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου σε συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Υποδοχής Αιτούντων Άσυλο. Η χαρτογράφηση θα πραγματοποιηθεί από κοινές ομάδες της Γενικής Γραμματείας Ευάλωτων Πολιτών και Θεσμικής Προστασίας και της Γενικής Γραμματείας Υποδοχής Αιτούντων Άσυλο οι οποίες θα επισκεφθούν τις δομές και θα αποτυπώσουν την υφιστάμενη κατάσταση.
Σύμφωνα με τα πρότυπα ποιότητας του Οργανισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το Άσυλο (EUAA)[1] [1] η χαρτογράφηση θα περιλαμβάνει την αξιολόγηση βασικών παραμέτρων, όπως η προσβασιμότητα για άτομα με αναπηρία και η ασφάλεια των δομών (βλ. φωτισμός, διακριτοί χώροι για γυναίκες), οι διαθέσιμοι χώροι για την απασχόληση παιδιών και γυναικών, η παρουσία εξειδικευμένων επαγγελματιών και οι παρεχόμενες υπηρεσίες, καθώς και η παροχή ενημερωτικών και ενδυναμωτικών σεμιναρίων, εστιασμένων σε συγκεκριμένες κατηγορίες ευάλωτων προσώπων. Επιπλέον, θα εξεταστεί η ύπαρξη και η καταλληλόλητα των υποδομών υγιεινής (διαχωρισμένες και προσβάσιμες τουαλέτες για άνδρες και γυναίκες), καθώς και η μέριμνα για ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες, όπως θύματα έμφυλης βίας ή ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, διασφαλίζοντας ότι οι δομές ανταποκρίνονται στις ιδιαίτερες ανάγκες του κάθε φιλοξενούμενου. Τέλος, θα καταγραφούν οι διαθέσιμες υπηρεσίες πλησίον της δομής, όπως περιφερειακές υπηρεσίες ασύλου, νοσοκομεία, κέντρα υγείας, σχολεία, δομές ψυχοκοινωνικής υποστήριξης και νομικής βοήθειας, καθώς και η προσβασιμότητά τους, λαμβάνοντας υπόψη παράγοντες μεταξύ των οποίων η απόσταση, τα μέσα μεταφοράς και τυχόν άλλα εμπόδια στην πρόσβαση για ευάλωτες ομάδες, συμπεριλαμβανομένης της έλλειψης διερμηνείας. Η δράση θα υλοποιηθεί σε συνεργασία με τις συναρμόδιες υπηρεσίες, όπως η Υπηρεσία Υποδοχής και Ταυτοποίησης, και θα λάβει υπόψη της υπάρχουσες χαρτογραφήσεις.
Η συγκεκριμένη χαρτογράφηση θα συμβάλει στην τεκμηριωμένη αντιστοίχιση των ειδικών αναγκών υποδοχής με τις κατάλληλες δομές φιλοξενίας, διευκολύνοντας τη στέγαση ή/και μετακίνηση ευάλωτων ατόμων σε δομές υποδοχής που ανταποκρίνονται στις συγκεκριμένες ανάγκες τους, όπως η κατάλληλη στέγαση και η παροχή ψυχολογικής υποστήριξης. Επιπλέον, λειτουργώντας και ως εργαλείο εντοπισμού των απαραίτητων αλλαγών και αναβαθμίσεων, η χαρτογράφηση θα διευκολύνει την ανάπτυξη και εφαρμογή ενός σχεδίου προσαρμογής των υποδομών στις ειδικές ανάγκες υποδοχής, με τυχόν αλλαγές και βελτιώσεις – όπως η δημιουργία ασφαλών χώρων για γυναίκες. Τέλος, μια ολοκληρωμένη εικόνα του υφιστάμενου συστήματος υποδοχής και των ειδικών συνθηκών κρίνεται ότι θα συμβάλει στην εκτίμηση των αναγκών των ευάλωτων προσώπων και στον σχεδιασμό νέων υπηρεσιών ή και δομών για την καλύτερη κάλυψη αυτών των αναγκών.
Απώτερος στόχος των ανωτέρω, αποτελεί η διασφάλιση ότι τα ευάλωτα πρόσωπα διαμένουν σε δομές φιλοξενίας προσαρμοσμένες στις ανάγκες τους και ότι λαμβάνουν τις κατάλληλες υπηρεσίες υποστήριξης ανάλογα με την ειδική τους συνθήκη.
Στόχος 3: Διασφάλιση υποστηρικτικού προ-ενταξιακού και ενταξιακού πλαισίου για ευάλωτα πρόσωπα
Για να διευκολυνθεί η μετάβαση των ευάλωτων πολιτών από τις δομές αρμοδιότητας του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου, στις οποίες διαμένουν κατά τη διάρκεια εξέτασης της αίτησής τους για διεθνή προστασία, προς την κοινωνική τους ένταξη, μετά και τη χορήγηση καθεστώτος διεθνούς προστασίας, είναι απαραίτητη η ανάπτυξη ενός υποστηρικτικού πλαισίου που να ανταποκρίνεται στις ιδιαίτερες ανάγκες τους και το οποίο θα τους παρέχει τα κατάλληλα εφόδια για την ομαλή ένταξή τους στην κοινωνία και εν τέλει την αυτονόμησή τους. Η δημιουργία στοχευμένων προ-ενταξιακών δράσεων και η σύσταση μηχανισμού υποστήριξης της ένταξης για ευάλωτα πρόσωπα θα προσφέρουν την αναγκαία καθοδήγηση και στήριξη, προσαρμοσμένη στις ανάγκες τους και στις υπάρχουσες κοινωνικές και διοικητικές δομές.
Δράση 3.1: Σχεδιασμός και υλοποίηση στοχευμένων προ-ενταξιακών δράσεων για ευάλωτα πρόσωπα
Προκειμένου να υποστηριχθούν προ-ενταξιακά τα ευάλωτα πρόσωπα, θα σχεδιαστούν και θα υλοποιηθούν στοχευμένες δράσεις προσαρμοσμένες σε κατηγορίες ευαλωτότητας, για την ενδυνάμωση των γνώσεων και δεξιοτήτων τους, σε συνεργασία τόσο με την Γενική Γραμματεία Υποδοχής Αιτούντων Άσυλο και την Υπηρεσία Υποδοχής και Ταυτοποίησης, όσο και με τη Γενική Γραμματεία Μεταναστευτικής Πολιτικής και ειδικότερα τη Διεύθυνση Κοινωνικής Ένταξης. Η ενίσχυση των γνώσεων, ικανοτήτων και δεξιοτήτων τους κατά το διάστημα παραμονής τους σε δομές φιλοξενίας θα συμβάλει στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης στον εαυτό τους, συντελώντας στην ανεξαρτησία και την ευημερία τους. Επιπλέον, η προσαρμοσμένη προ-ενταξιακή στήριξη σε πρόσωπα με ευαλωτότητες και ειδικές ανάγκες υποδοχής, είναι απαραίτητη για τη διασφάλιση της ισότιμης και απρόσκοπτης άσκησης των δικαιωμάτων τους και της πρόσβασής τους στις απαιτούμενες υπηρεσίες.
Οι εν λόγω δράσεις θα αφορούν πρωτίστως την παρακολούθηση βασικών μαθημάτων ελληνικής γλώσσας (πρακτική συνομιλία, χρήσιμες φράσεις), αλλά και την παρακολούθηση εργαστηρίων ανάπτυξης δεξιοτήτων για την καθημερινή ζωή στην Ελλάδα (πρακτικές δεξιότητες, στέγαση, συγκοινωνίες, δημόσιες υπηρεσίες, συναλλαγές, ψώνια), εργαστηρίου ψυχολογικής υποστήριξης και ενδυνάμωσης (για διαχείριση άγχους/πίεσης/τραύματος και προαγωγή ψυχικής υγείας και αυτοπεποίθησης), την παροχή συμβουλευτικής (mentoring) από άλλους δικαιούχους διεθνούς προστασίας, την παρακολούθηση εργαστηρίου αναζήτησης εργασίας και εργασιακής συμβουλευτικής (σύνταξη βιογραφικού, έρευνα για εργασία, ενημέρωση για δικαιώματα και υποχρεώσεις εργαζομένων), καθώς και την ενημέρωση για τον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής.
Κατά τον σχεδιασμό των δράσεων, μέλη της ομάδας στόχου με εκπροσώπηση από διαφορετικές εθνικότητες, θρησκείες, φύλα και ηλικίες, θα συμβάλουν με την οπτική τους. Η πρότερη ανατροφοδότηση από την ομάδα στόχου και από επαγγελματίες πεδίου, καθώς και η συνεργασία με εξειδικευμένους εταίρους, θα διασφαλίσει την ανάπτυξη χρήσιμων για τα ευάλωτα πρόσωπα δράσεων και, με την κατάλληλη καθοδήγηση και στήριξη, θα οδηγήσει τελικά στην αποτελεσματική προ-ένταξή τους.
Δράση 3.2: Ανάπτυξη μηχανισμού υποστήριξης για ευάλωτους δικαιούχους διεθνούς προστασίας
Με βάση το θεσμικό πλαίσιο[2] [2], την Εθνική Στρατηγική για την Ένταξη, σχετικά σχέδια δράσης[3] [3] καθώς και έρευνες που διεξήχθησαν με ευάλωτα πρόσωπα[4] [4] και δικαιούχους διεθνούς προστασίας[5] [5], η έγκαιρη και στοχευμένη υποστήριξη των ευάλωτων δικαιούχων διεθνούς προστασίας είναι κρίσιμη για την ομαλή μετάβασή τους από το πλαίσιο των δομών φιλοξενίας στην αυτόνομη διαβίωση και για την επιτυχή ένταξή τους στην κοινωνία. Η κατάλληλη καθοδήγησή τους μπορεί παράλληλα να αποτρέψει την επιδείνωση των ευαλωτοτήτων και των φαινομένων περιθωριοποίησης και εκμετάλλευσης, καθώς και να αμβλύνει τις ενταξιακές προκλήσεις.
Με βάση την αρχή της συμπερίληψης και της ίσης πρόσβασης στην πληροφορία και με στόχο την κατανόηση των διαδικασιών, την διευκόλυνση της πρόσβασης σε υπηρεσίες και την ενίσχυση της ικανότητας διεκπεραίωσης βασικών διοικητικών ενεργειών, η Γενική Γραμματεία θα συνεργαστεί με την Υπηρεσία Υποδοχής και Ταυτοποίησης της Γενικής Γραμματείας Υποδοχής Αιτούντων Άσυλο και τη Διεύθυνση Κοινωνικής Ένταξης της Γενικής Γραμματείας Μεταναστευτικής Πολιτικής για την υλοποίηση μέτρων που θα παρέχουν προσαρμοσμένη υποστήριξη κατά την περίοδο που ακολουθεί αμέσως μετά την αναγνώρισή τους ως δικαιούχοι διεθνούς προστασίας στα ακόλουθα επίπεδα:
- Σύνδεση με αρμόδιους φορείς, όπως τα Κέντρα Ένταξης Μεταναστών, Κέντρα Κοινότητας και το HELP DESK της Διεύθυνσης Κοινωνικής Ένταξης, για την αποτελεσματική στήριξη των δικαιούχων που χρήζουν επιπλέον καθοδήγησης και υποστήριξης, με ανάλογη ενίσχυση και προσαρμογή των υπηρεσιών των φορέων αυτών στις ανάγκες ευάλωτων προσώπων.
- Διασύνδεση με φορείς της Κοινωνίας των Πολιτών και Διεθνείς Οργανισμούς που προσφέρουν υπηρεσίες.
- Διάθεση ενημερωτικού υλικού σε ψηφιακή μορφή με πληροφορίες και οδηγίες εστιασμένες σε ζητήματα, διαδικασίες και υπηρεσίες που αφορούν ειδικότερα τα ευάλωτα πρόσωπα (π.χ. πρόσβαση σε επιδόματα και εξειδικευμένες υπηρεσίες).
- Η παράταση της παροχής υλικών συνθηκών υποδοχής σε ειδικές κατηγορίες δικαιούχων (σύμφωνα με το άρ. 109 ν. 4939/2022[6] [6]).
- Η διασύνδεση με τα διαθέσιμα στεγαστικά προγράμματα.
Σκοπός 2: Διασφάλιση κατάλληλων συνθηκών και διαδικασιών για ευάλωτα πρόσωπα εκτός ΚΥΤ/ΚΕΔ και ΕΔΠΦΑΑ
Στόχος 1: Διασφάλιση πρόσβασης σε ειδικά διαμορφωμένα στεγαστικά προγράμματα για ευάλωτα πρόσωπα
Σύμφωνα με το ισχύον θεσμικό πλαίσιο[7] [7], σε όλους τους αιτούντες διεθνή προστασία – πολίτες τρίτων χωρών ή ανιθαγενείς που δηλώνουν ενώπιον ελληνικής αρχής ότι αιτούνται άσυλο ή επικουρική προστασία — παρέχονται υλικές συνθήκες υποδοχής. Οι υπηρεσίες στέγασης παρέχονται αυτή τη στιγμή κυρίως στις δομές ΚΥΤ/ΚΕΔ και ΕΔΠΦΑΑ της ΥΠΥΤ, αλλά δύνανται να παρέχονται και σε διαμερίσματα, ιδιωτικές κατοικίες, ξενώνες ή ξενοδοχεία. Για τη διασφάλιση των εγγυήσεων που προβλέπονται για τα πρόσωπα με ειδικές ανάγκες υποδοχής, προωθείται η λειτουργία εξειδικευμένων θέσεων φιλοξενίας, ενώ αναγνωρίζεται η ανάγκη στεγαστικής και εξειδικευμένης υποστήριξης σε ομάδες όπως ενδεικτικά μόνες γυναίκες, μονογονεϊκές οικογένειες, οικογένειες με ανήλικα παιδιά με σοβαρές ή χρόνιες ασθένειες, θύματα έμφυλης βίας και θύματα εμπορίας ανθρώπων.
Για τον αποτελεσματικό σχεδιασμό ενός εξειδικευμένου συστήματος φιλοξενίας, η Γενική Γραμματεία θα αξιολογήσει τα στοιχεία που προκύπτουν από τη χαρτογράφηση των υφιστάμενων ειδικών συνθηκών υποδοχής στις δομές της ΥΠΥΤ, καθώς και τα δεδομένα για ευάλωτα πρόσωπα που διαμένουν στον αστικό ιστό εκτός δομών, σε αστεγία ή σε επισφαλείς συνθήκες, προκειμένου να σχεδιαστούν και να υλοποιηθούν κατάλληλα στεγαστικά προγράμματα με πλαισιωμένες θέσεις φιλοξενίας.
Δράση 1.1: Λειτουργία θέσεων φιλοξενίας για ευάλωτα πρόσωπα
Η δράση στοχεύει στην εξασφάλιση ενός επαρκούς βιοτικού επιπέδου διαβίωσης και στην κατοχύρωση συνθηκών ασφάλειας, αξιοπρέπειας και προστασίας για αιτούντες διεθνή προστασία με ειδικές ανάγκες υποδοχής, έως ότου ολοκληρωθεί η διαδικασία εξέτασης της αίτησης διεθνούς προστασίας. Βασικός άξονας είναι η παροχή θέσεων στέγασης σε διαμερίσματα, ξενώνες ή ξενοδοχεία πλησίον δομών υγείας και κρίσιμων υπηρεσιών και η παροχή υποστηρικτικής φροντίδας,, και προσαρμοσμένων υπηρεσιών όπως ενημέρωση και συμβουλευτική σχετικά με διαδικασίες που αφορούν τα ευάλωτα πρόσωπα, ψυχοκοινωνική υποστήριξη, διασφάλιση πρόσβασης σε δομές υγείας ή άλλες υπηρεσίες, διερμηνεία ή/και διαμεσολάβηση, νομική συμβουλευτική, εκπαιδευτικές δραστηριότητες και εργασιακή συμβουλευτική.
Παράλληλα, ιδιαίτερη μέριμνα θα δοθεί σε ευάλωτες γυναίκες και μονογονείς μητέρες με τα τέκνα τους, με υπηρεσίες που θα περιλαμβάνουν πρόσβαση σε εκπαιδευτικά προγράμματα, εργασιακή συμβουλευτική και διασύνδεση με φορείς, έχοντας ως απώτερο στόχο την υποστήριξη της επαγγελματικής τους ανάπτυξης και την ενίσχυση της ένταξής τους.
Τέλος, στο πλαίσιο της υποστήριξης ευάλωτων προσώπων με σοβαρά προβλήματα υγείας που ακολουθούν ειδικές θεραπείες, προβλέπεται η δημιουργία ειδικών ξενώνων φιλοξενίας. Η δράση απευθύνεται τόσο σε ευάλωτα πρόσωπα με σοβαρές ή χρόνιες ασθένειες όσο και σε οικογένειες από την περιφέρεια που απαιτείται να προσέλθουν στα μεγάλα αστικά κέντρα για τη νοσηλεία των παιδιών τους καθώς και για παιδιά μονογονεϊκών οικογενειών των οποίων οι φροντιστές νοσηλεύονται. Η φιλοξενία θα περιλαμβάνει προσωρινή στέγαση, μετακινήσεις, υποστήριξη και καθοδήγηση αναφορικά με τις διαδικασίες πρόσβασης σε νοσοκομεία και άλλες υπηρεσίες. Οι ξενώνες θα διαθέτουν την απαραίτητη στελέχωση και υποδομή για να φιλοξενήσουν και παιδιά νοσηλευόμενων γονέων εκτός και εάν η μεταφορά τους σε δομή φιλοξενίας ασυνόδευτων ανηλίκων κρίνεται ως η βέλτιστη λύση για το διάστημα αυτό.
Δράση 1.2: Λειτουργία επειγουσών και μεταβατικών δομών στέγασης για θύματα εμπορίας ανθρώπων και επιζώσες/ ζώντες έμφυλης βίας
Η δημιουργία και λειτουργία μεταβατικών δομών φιλοξενίας για θύματα εμπορίας ανθρώπων θα προσφέρει ένα ασφαλές περιβάλλον διαμονής και εξειδικευμένες υπηρεσίες, όπως νομική συμβουλευτική, ψυχοκοινωνική υποστήριξη, παιδοψυχολόγο και παιδαγωγό για τα παιδιά των θυμάτων, υπηρεσίες διερμηνείας και φύλαξη 24/7. Σκοπός της δράσης είναι η διασφάλιση αξιοπρεπών και προστατευμένων συνθηκών διαβίωσης καθώς και η κοινωνική επανένταξη των θυμάτων εμπορίας ανθρώπων μέσω στοχευμένης υποστήριξης.
Η δράση αφορά επίσης την παροχή επείγουσας, βραχυχρόνιας στέγασης για ευάλωτα πρόσωπα που έχουν υποστεί έμφυλη βία ή βρίσκονται σε κίνδυνο να υποστούν βία, όπως οι επιζώσες/ζώντες έμφυλης βίας που χρήζουν άμεσης και επιτακτικής φιλοξενίας σε χώρο διαφορετικό από τον συνήθη τόπο διαμονής τους. Οι υπηρεσίες φιλοξενίας σε αυτό το πλαίσιο θα παρέχονται έως ότου ολοκληρωθεί η διαδικασία εύρεσης θέσης σε κατάλληλη δομή (π.χ. ξενώνα κακοποιημένων γυναικών). Εντός του πλαισίου του Μνημονίου Συνεργασίας που έχει συναφθεί μεταξύ του Υπουργείου Μετανάστευσης κι Ασύλου και του Υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, προβλέπεται η συνεργασία της Γενικής Γραμματείας Ευάλωτων Πολιτών και Θεσμικής Προστασίας και της Γενικής Γραμματείας Ισότητας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για τη διασύνδεση των δομών φιλοξενίας που λειτουργούν υπό την εποπτεία του εκάστου φορέα. Η συνεργασία αυτή αποσκοπεί στη διασφάλιση της απρόσκοπτης πρόσβασης των ωφελούμενων σε κατάλληλες υπηρεσίες και στη συντονισμένη απόκριση στις ανάγκες θυμάτων έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας, συμπεριλαμβανομένων των θυμάτων πολιτών τρίτων χωρών ή ανιθαγενών.
Δράση 1.3: Λειτουργία θέσεων φιλοξενίας ενταξιακού χαρακτήρα για νεαρά ενήλικα άτομα, πρώην ασυνόδευτα ανήλικα
Η εν λόγω δράση αφορά τη λειτουργία θέσεων φιλοξενίας και λοιπών υποστηρικτικών υπηρεσιών σε νεαρά ενήλικα άτομα, ηλικίας 18 έως 21 ετών, τα οποία πριν την ενηλικίωσή τους φιλοξενούνταν ως ασυνόδευτα ανήλικα σε δομές αρμοδιότητας της Γενικής Γραμματείας Ευάλωτων Πολιτών και Θεσμικής Προστασίας (ΚΦΑΑ, ΕΔΗΔ, Δομές Επείγουσας Φιλοξενίας,) ή της Γενικής Γραμματείας Υποδοχής Αιτούντων Άσυλο (ΚΥΤ, ΚΕΔ και ΕΔΠΦΑΑ).
Οι παρεχόμενες υπηρεσίες θα περιλαμβάνουν στέγαση σε εξοπλισμένα εποπτευόμενα διαμερίσματα και παροχή ενταξιακών υποστηρικτικών υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένης και της διασύνδεσης με φορείς παροχής επαγγελματικής κατάρτισης και εκπαίδευσης.
Σκοπός της λειτουργίας των εν λόγω θέσεων φιλοξενίας θα είναι η επίτευξη μιας αξιοπρεπούς διαβίωσης μέσω της στέγασής των ωφελούμενων σε ένα ασφαλές και υποστηρικτικό περιβάλλον, καθώς και η περαιτέρω ενίσχυση και αξιοποίηση των ικανοτήτων τους, στοχεύοντας στην ενδυνάμωση και την αυτονομίας τους, έως και την πλήρη ένταξή τους διαμέσου της αυτόνομης διαβίωσής τους, την πρόσβαση στην αγορά εργασίας και τη γνώση βασικών διοικητικών διαδικασιών.
Δράση 1.4: Καθιέρωση ελάχιστων προδιαγραφών και προτύπων ποιότητας για την υλοποίηση στεγαστικών προγραμμάτων και τη λειτουργία εξειδικευμένων θέσεων φιλοξενίας για ευάλωτα άτομα
Η διασφάλιση της κατάλληλης πλαισίωσης των ευάλωτων αιτούντων διεθνή προστασία που χρήζουν ειδικών συνθηκών υποδοχής, μέσω και της λειτουργίας εξειδικευμένων θέσεων φιλοξενίας, προϋποθέτει την εναρμόνιση των παρεχόμενων υπηρεσιών στέγασης και προστασίας, καθώς και τη συστηματική παρακολούθηση των διαδικασιών παροχής αυτών. Αντίστοιχη πρόβλεψη θα υπάρξει και για τα λοιπά στεγαστικά προγράμματα που θα αφορούν τον ευάλωτο πληθυσμό, όπως για παράδειγμα οι ξενώνες για ευάλωτες γυναίκες και μονογονείς μητέρες με τα τέκνα τους.
Για τον σκοπό αυτό η Γενική Γραμματεία θα καθορίσει πρότυπα λειτουργίας και παροχής υποστηρικτικών υπηρεσιών των εξειδικευμένων θέσεων φιλοξενίας με στόχο την υιοθέτηση ενός εναρμονισμένου πλαισίου φιλοξενίας και φροντίδας για τα ευάλωτα άτομα, το οποίο θα ανταποκρίνεται στις ειδικότερες ανάγκες προστασίας τους, διασφαλίζοντας εν γένει την ευημερία και την αξιοπρέπειά τους.
Το εν λόγω πλαίσιο θα αποτυπώνει τα παρακάτω στοιχεία:
- Τις κτιριακές υποδομές και προδιαγραφές, βάσει των οποίων θα λειτουργήσουν οι εξειδικευμένες θέσεις φιλοξενίας, συμπεριλαμβανομένης της δυναμικότητας των δομών, της χωρητικότητας ανά δωμάτιο, της διαθεσιμότητας ιδιωτικών και κοινόχρηστων χώρων κλπ.
- Τα προφίλ των επαγγελματιών που θα πλαισιώνουν τα ευάλωτα άτομα που θα τοποθετούνται στις εξειδικευμένες θέσεις φιλοξενίας, τους ρόλους και τις αρμοδιότητές αυτών.
- Τις παρεχόμενες υπηρεσίες εντός των διαφορετικών εξειδικευμένων στεγαστικών σχημάτων και τη διαδικασία διασύνδεσής τους με παρόχους των λοιπών κρίσιμων υπηρεσιών.
- Τους κανονισμούς και τα πρωτόκολλα που θα πρέπει να τηρούνται σε κάθε εξειδικευμένο στεγαστικό σχήμα, συμπεριλαμβανομένου του Κώδικα Δεοντολογίας των απασχολούμενων επαγγελματιών.
Σκοπός 3: Παροχή στήριξης σε ευάλωτα πρόσωπα που διαβιούν σε αστεγία ή σε επισφαλείς συνθήκες – Εθνικός Μηχανισμός Επείγουσας Ανταπόκρισης (ΕΜΕΑ)
Στόχος 1: Δημιουργία ολοκληρωμένου μηχανισμού υποστήριξης ευάλωτων προσώπων που ζουν σε καθεστώς αστεγίας ή επισφαλείς συνθήκες
Για την επίτευξη της ουσιαστικής υποστήριξης των ευάλωτων πολιτών τρίτων χωρών ή ανιθαγενών που διαβιούν σε αστεγία ή επισφαλείς συνθήκες, απαιτείται η άμεση ενεργοποίηση μηχανισμών στήριξης, η διασύνδεση με τις αρμόδιες υπηρεσίες, καθώς και η εκπαίδευση των εμπλεκόμενων φορέων. Ο Εθνικός Μηχανισμός Επείγουσας Ανταπόκρισης (ΕΜΕΑ) σε συνεργασία με τη Γενική Διεύθυνση Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΓΔΠΕ) θα αναπτύξει ένα συνεκτικό πλαίσιο παρεμβάσεων, το οποίο περιλαμβάνει τόσο την άμεση καταγραφή και αξιολόγηση των αναγκών των ατόμων όσο και τη διασφάλιση έγκαιρης και κατάλληλης παροχής υπηρεσιών. Μέσω αυτών, επιδιώκεται η δημιουργία ενός δικτύου προστασίας, που θα ανταποκρίνεται αποτελεσματικά στις ανάγκες των πιο ευάλωτων πληθυσμιακών ομάδων.
Δράση 1.1: Λειτουργία τηλεφωνικής γραμμής και διαδικτυακών εφαρμογών για την παροχή υποστήριξης σε ευάλωτα πρόσωπα
Ο Εθνικός Μηχανισμός Επείγουσας Ανταπόκρισης (ΕΜΕΑ) θα δέχεται και θα επεξεργάζεται μέσω της τηλεφωνικής Γραμμής Εντοπισμού ή μέσω των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών (εφαρμογές WhatsApp και Viber) αιτήματα παροχής στήριξης από ενήλικες ευάλωτους πολίτες τρίτων χωρών ή ανιθαγενείς. Στο πλαίσιο αυτό θα αξιολογεί αρχικά την ευαλωτότητα και τις ανάγκες τους, και θα συνεκτιμά τη συνολική τους κατάσταση, έτσι ώστε να ενεργοποιείται έγκαιρα η κατάλληλη παρέμβαση.
Θα διαχειρίζεται επίσης αιτήματα παροχής υποστήριξης και καθοδήγησης σε πολίτες ή επαγγελματίες που εντοπίζουν ευάλωτα άτομα σε κατάσταση ανάγκης ή κινδύνου, συγκαταλέγοντας και αυτούς που προέρχονται από φορείς όπως νοσοκομεία, αστυνομία, κοινωνικές υπηρεσίες δήμων ή κέντρα κοινότητας. Τα αιτήματα θα καταγράφονται άμεσα, θα συλλέγονται τα βασικά στοιχεία και θα παρέχεται καθοδήγηση, εξασφαλίζοντας την έγκαιρη υποστήριξη του ευάλωτου ατόμου, συμπεριλαμβανομένης της παραπομπής σε δομή στέγασης προσαρμοσμένη στις ανάγκες του.
Για την αποτελεσματικότερη υποστήριξη των περιστατικών, θα αναπτυχθούν πρότυπες διαδικασίες παραπομπής, συνοδευόμενες από ένα σαφές πρωτόκολλο διαχείρισης, το οποίο θα καθορίζει τα βήματα που θα ακολουθούνται σε περίπτωση εντοπισμού ευάλωτου προσώπου από την αρχική καταγραφή ενός περιστατικού μέχρι την τελική αξιολόγηση της υποστήριξης που παρέχεται. Επιπλέον, θα αναπτυχθούν κατάλληλα σχεδιασμένα εργαλεία, που θα εξυπηρετούν την αποτελεσματική τήρηση των ανωτέρω πρωτοκόλλων και θα διασφαλίζουν τόσο την συνέπεια των διαδικασιών όσο και την παρακολούθηση των υποθέσεων .
Δράση 1.2: Εκπαίδευση και ενημέρωση όλων των συνεργαζόμενων φορέων για τις πρότυπες διαδικασίες λειτουργίας του Εθνικού Μηχανισμού Επείγουσας Ανταπόκρισης (ΕΜΕΑ)
Προτεραιότητα του Εθνικού Μηχανισμού Επείγουσας Ανταπόκρισης (ΕΜΕΑ), αποτελεί και η εκπαίδευση των εργαζομένων των επιχειρησιακών εταίρων του, καθώς και η ενημέρωση όλων των δραστηριοποιούμενων φορέων ως προς τις δράσεις και τις πρότυπες διαδικασίες λειτουργίας του, ενισχύοντας τις δεξιότητες και τη γνώση τους στην υποστήριξη ευάλωτων ατόμων. Η εκπαίδευση καλύπτει την καταγραφή και αξιολόγηση αιτημάτων, την εφαρμογή πρωτοκόλλων παραπομπής και τη διαχείριση υποθέσεων.
Παράλληλα, για την ενημέρωση των κρατικών φορέων και των φορέων της Κοινωνίας των Πολιτών σχετικά με τις νέες διευρυμένες αρμοδιότητες του Μηχανισμού που εφεξής θα υποστηρίζει και ενήλικα ευάλωτα πρόσωπα, πέραν των ασυνόδευτων ανηλίκων, θα πραγματοποιούνται τακτικές ενημερωτικές ημερίδες. Οι ημερίδες αυτές θα διοργανώνονται με τη συμμετοχή της Ελληνικής Αστυνομίας, των Διευθύνσεων Κοινωνικών Υπηρεσιών των δήμων, των κοινωνικών υπηρεσιών των νοσοκομείων, καθώς και των αρμόδιων υπηρεσιών του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου που εμπλέκονται στη διαχείριση υποθέσεων ευάλωτων προσώπων, διασφαλίζοντας κατά αυτόν τον τρόπο την πλήρη ενημέρωση και τον συντονισμό όλων των εμπλεκόμενων φορέων.
Δράση 1.3: Λειτουργία Κέντρων Ημέρας ευάλωτων προσώπων ΕΜΕΑ
Η λειτουργία Κέντρων Ημέρας Υποστήριξης Ευάλωτων Προσώπων – ΕΜΕΑ σε μεγάλα αστικά κέντρα, όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη, αποτελεί σημαντική πρωτοβουλία για την υποστήριξη και φροντίδα των ευάλωτων πολιτών τρίτων χωρών και των ανιθαγενών που τελούν σε αστεγία ή διαβιούν σε επισφαλείς συνθήκες στην ενδοχώρα. Αυτές οι δομές θα λειτουργούν με τη συνδρομή εταίρου υλοποίησης και θα έχουν ως στόχο την παροχή εξατομικευμένων υπηρεσιών υποστήριξης στους ωφελούμενους, μέσω μιας πολυεπίπεδης διαδικασίας αξιολόγησης αναγκών.
Εντός των Κέντρων θα λειτουργεί διεπιστημονική ομάδα αποτελούμενη από ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς και διερμηνείς, η οποία θα αξιολογεί ολοκληρωμένα τη σωματική και ψυχική υγεία των ωφελούμενων, θα καταγράφει λεπτομερές κοινωνικό ιστορικό και θα παρέχει εξατομικευμένη ψυχοκοινωνική υποστήριξη, διασφαλίζοντας ότι οι ανάγκες κάθε ατόμου αντιμετωπίζονται με συνολικό και συνεκτικό τρόπο.
Τέλος, θα παρέχονται υπηρεσίες νομικής συμβουλευτικής σχετικά με τη διαδικασία διεθνούς προστασίας καθώς και με ζητήματα προστασίας ευάλωτων προσώπων.
Στόχος 2: Διευκόλυνση της πρόσβασης ενήλικων ευάλωτων προσώπων σε διαδικασίες υποδοχής και ταυτοποίησης και υποβολής αιτήματος ασύλου
Ο Εθνικός Μηχανισμός Επείγουσας Ανταπόκρισης θα επικεντρωθεί στην παροχή υποστήριξης προς τους ευάλωτους πολίτες τρίτων χωρών ή ανιθαγενείς, που βρίσκονται στον αστικό ιστό και είναι άστεγοι ή που διαβιούν σε επισφαλείς συνθήκες. Σκοπός του είναι να εξασφαλίσει την άμεση και ευχερή πρόσβαση και υπαγωγή τους στις διαδικασίες υποδοχής και ταυτοποίησης, συμπεριλαμβανομένης της υποβολής αίτησης διεθνούς προστασίας καθώς και της φιλοξενίας τους σε δομές φιλοξενίας, διασυνδέοντας τους με τους αρμόδιους φορείς.
Δράση 2.1: Λήψη παραπομπών, αξιολόγηση αιτημάτων και διασύνδεση με την Υπηρεσία Υποδοχής και Ταυτοποίησης του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου
Η συγκεκριμένη δράση αποσκοπεί στη διασφάλιση της πρόσβασης ενήλικων ευάλωτων πολιτών τρίτων χωρών ή ανιθαγενών που βρίσκονται στην ενδοχώρα, χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα ή τίτλο διαμονής, και επιθυμούν να υποβάλλουν αίτηση διεθνούς προστασίας.
Ο ΕΜΕΑ, θα δέχεται σχετικά αιτήματα μέσω της τηλεφωνικής Γραμμή Εντοπισμού, και, μετά από αξιολόγηση των στοιχείων, θα παραπέμπει τα πρόσωπα στις αρμόδιες αρχές, για την υπαγωγή και ολοκλήρωση των διαδικασιών υποδοχής και ταυτοποίησης. Ειδικότερα, ο ΕΜΕΑ θα επικοινωνεί με την Υπηρεσία Υποδοχής και Ταυτοποίησης, θα ενημερώνει το ευάλωτο άτομο για την περιφερειακή δομή της ΥΠΥΤ στην οποία μπορεί να μεταβεί και η ΥΠΥΤ θα ειδοποιείται για την άφιξή του, ώστε να ενταχθεί στον πληθυσμό των διαμενόντων.
Στόχος 3: Δημιουργία δικτύου παραπομπών για την υποστήριξη των ειδικών αναγκών των ενήλικων ευάλωτων προσώπων που βρίσκονται σε καθεστώς αστεγίας ή διαβιούν σε επισφαλείς συνθήκες
Ο Εθνικός Μηχανισμός Επείγουσας Ανταπόκρισης (ΕΜΕΑ) θα αναλάβει κεντρικές δράσεις, όπως η διεξαγωγή έρευνας πεδίου για την μελέτη, ανάλυση και βαθύτερη κατανόηση των αναγκών των ευάλωτων ατόμων και η καταγραφή τάσεων που αφορούν την αστεγία. Παράλληλα, θα προχωρήσει σε χαρτογράφηση των υφιστάμενων υπηρεσιών υποστήριξης (υγείας, ψυχοκοινωνικής και νομικής στήριξης) και θα αξιολογήσει τη δυνατότητα κάλυψης των αναγκών τους, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για τη συνεχιζόμενη και αποτελεσματική διαχείριση των περιστατικών.
Δράση 3.1: Έρευνα πεδίου για την κατανόηση, την αποτύπωση αναγκών και την καταγραφή τάσεων των ευάλωτων προσώπων σε αστεγία
Η διεξαγωγή ποιοτικής έρευνας πεδίου σε συνεργασία με ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα, που περιλαμβάνει ατομικές ή ομαδικές συνεντεύξεις, θα συμβάλει καίρια και με συστηματικό τρόπο: α) στην παρατήρηση και καταγραφή των συνθηκών και των παραγόντων επικινδυνότητας του συγκεκριμένου πλαισίου στο οποίο βρίσκονται άτομα σε αστεγία, β) στην καταγραφή του μεγέθους του πληθυσμού στόχου σε αστεγία και των αναγκών του, γ) στην κατανόηση των λόγων για τους οποίους άστεγα άτομα δεν έχουν απευθυνθεί στις αρχές για να ενταχθούν στο σύστημα υποδοχής ή έχουν απομακρυνθεί από αυτό και δ) στην ανάπτυξη σχέσεων εμπιστοσύνης μέσω της επαφής και συζήτησης με στόχο το ευάλωτο πρόσωπο να καταστεί ορατό στο Κράτος και να καταστεί δυνατή η αποτελεσματική διαχείριση των άμεσων αναγκών του.
Δράση 3.2: Χαρτογράφηση υπηρεσιών και αξιολόγηση κάλυψης αναγκών των ευάλωτων προσώπων
Αναπόσπαστο κομμάτι της δημιουργίας ενός ολοκληρωμένου δικτύου παραπομπών αποτελεί η πλήρης, συνεχής και αποτελεσματική χαρτογράφηση των υφιστάμενων δομών και φορέων παροχής υπηρεσιών υγείας, ψυχοκοινωνικής στήριξης, κοινωνικής πρόνοιας και προστασίας, αλλά και νομικής υποστήριξης. Επιπροσθέτως, η επισήμανση τυχόν περιορισμών ως προς την πρόσβαση ή τη λήψη υπηρεσιών, καθώς και η παρακολούθηση τυχόν μεταβολών που ενδέχεται να προκύψουν στο μέλλον σχετικά με τις προϋποθέσεις παροχής τους. Η χαρτογράφηση θα συμβάλει καθοριστικά στην αποτελεσματική διαχείριση των υποθέσεων των ευάλωτων προσώπων.
Σκοπός 4: Ενίσχυση του μηχανισμού εντοπισμού, αξιολόγησης και προστασίας ευάλωτων προσώπων υπό διοικητική κράτηση
Στόχος 1: Καθιέρωση ενιαίας διαδικασίας εντοπισμού και ενίσχυση της υποστήριξης ευάλωτων προσώπων υπό διοικητική κράτηση
Με γνώμονα το ισχύον θεσμικό πλαίσιο και τις επικείμενες αλλαγές του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, καθίσταται κρίσιμη η στενή συνεργασία των αρμόδιων αρχών και υπηρεσιών για την προστασία των ευάλωτων προσώπων σε όλα τα στάδια των διαδικασιών. Κεντρικός στόχος είναι ο έγκαιρος και αποτελεσματικός εντοπισμός τους, ανεξαρτήτως της διαδικασίας στην οποία υπάγονται, και η παροχή κατάλληλης προστασίας και υποστήριξης που θα ανταποκρίνεται στις ειδικές ανάγκες τους. Η ενσωμάτωση της έννοιας της ευαλωτότητας σε όλα τα επιμέρους στάδια των διαδικασιών υποδοχής, ασύλου και διοικητικής κράτησης θεωρείται ως ουσιαστικής σημασίας για τη δημιουργία ενός ολιστικού πλαισίου υποστήριξης. Άτομα που παρουσιάζουν ευαλωτότητες πρέπει να βρίσκονται σε συνθήκες που εξασφαλίζουν τη διατήρηση της σωματικής και ψυχικής τους υγείας και ευημερίας, μέσω παροχής της απαραίτητης φροντίδας. Παράλληλα, σύμφωνα με το ενωσιακό θεσμικό πλαίσιο, η ύπαρξη ειδικών αναγκών υποδοχής και ευαλωτοτήτων δεν συνεπάγεται μόνο αυξημένες εγγυήσεις κατά την κράτηση αλλά δύναται και να αποκλείει την επιβολή του μέτρου της κράτησης όταν αυτή θα έθετε σε σοβαρό κίνδυνο τη σωματική ή την ψυχική υγεία του ατόμου.[8] [8] Συνεπώς, καθίσταται ιδιαίτερης σημασίας ο καθορισμός σαφούς και συνεκτικής διαδικασίας για τον εντοπισμό τυχόν ειδικών αναγκών, την ατομική αξιολόγηση της κατάστασης κάθε προσώπου και την κατάλληλη μεταχείριση των ευάλωτων ατόμων, σε συνδυασμό με την αντίστοιχη εκπαίδευση των επαγγελματιών που εμπλέκονται σε οποιοδήποτε από τα ανωτέρω στάδια. Για την ενίσχυση της υποστήριξης αυτών των προσώπων, θα δοθεί έμφαση και στη διάθεση προσαρμοσμένου ενημερωτικού υλικού καθώς και στην πρόσβαση σε εξειδικευμένη νομική συνδρομή κι εκπροσώπηση.
Δράση 4.1: Υποστήριξη στην ανάπτυξη διαδικασίας εντοπισμού, αξιολόγησης και μεταχείρισης ευάλωτων προσώπων πολιτών τρίτων χωρών ή ανιθαγενών υπό διοικητική κράτηση
Προκειμένου να ενισχυθεί η προστασία των ευάλωτων προσώπων και στο πλαίσιο της διοικητικής κράτησης, η Γενική Γραμματεία σε συνεργασία με τις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Προστασίας του Πολίτη και σχετικούς φορείς, θα αναπτύξουν διαδικασία εντοπισμού, αξιολόγησης και διαχείρισης των περιπτώσεων αυτών. Εν προκειμένω, θα αξιοποιηθούν και θα προσαρμοστούν εργαλεία που έχουν ήδη αναπτυχθεί για τις διαδικασίες υποδοχής και ταυτοποίησης, προκειμένου να καθιερωθεί μια συνεκτική και ομοιόμορφη πρακτική, που θα εξασφαλίζει την έγκαιρη και ακριβή αναγνώριση των ευαλωτοτήτων, καθώς και την παροχή της αναγκαίας φροντίδας και προστασίας. Παράλληλα, καθώς η κράτηση αιτούντων αποτελεί μέτρο έσχατης ανάγκης, τίθεται ως προτεραιότητα η προώθηση και ενίσχυση της εφαρμογής εναλλακτικών της κράτησης μέτρων. Η ύπαρξη διαθέσιμων εναλλακτικών μέτρων αντί της κράτησης οφείλει να εξετάζεται σε εξατομικευμένη βάση για όλους και ιδίως στην περίπτωση ευάλωτων προσώπων είναι υψίστης σημασίας ενόψει της ειδικής ανάγκης πρόσβασης σε κατάλληλες συνθήκες και υποστήριξη ανά περίπτωση.
Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί τόσο στη διαχείριση περιπτώσεων με εμφανείς ευαλωτότητες, όπως άτομα με αναπηρίες ή σοβαρά προβλήματα υγείας, όσο και στη δυνατότητα εντοπισμού μη εμφανών ευαλωτοτήτων, όπως τα θύματα βασανιστηρίων ή εμπορίας ανθρώπων, άτομα με ψυχικές διαταραχές ή ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα που βρίσκονται σε κίνδυνο.
To πλαίσιο διαχείρισης θα περιλαμβάνει ειδικότερα:
- την ανάπτυξη δεικτών για την ανίχνευση ενδείξεων σχετικών με ευαλωτότητες και ειδικές ανάγκες υποδοχής,
- τη διαδικασία εξατομικευμένης αξιολόγησης των αιτούντων με ειδικές ανάγκες υποδοχής ώστε να μην κρατούνται σε περίπτωση που η κράτηση θα έθετε σε σοβαρό κίνδυνο τη σωματική ή ψυχική τους υγεία,
- την ανάπτυξη πρωτοκόλλου, εργαλείων και οδών παραπομπής με στόχο την παρακολούθηση των αιτούντων με ειδικές ανάγκες υποδοχής, την παροχή έγκαιρης και επαρκούς υποστήριξής τους και τη διασύνδεσή τους με σχετικές υπηρεσίες.
Δράση 4.2: Ανάπτυξη και προσαρμογή υλικού πληροφόρησης για πρόσωπα με ειδικές ανάγκες υποδοχής υπό διοικητική κράτηση
Στο πλαίσιο της ενίσχυσης της ενημέρωσης που ανταποκρίνεται στις ανάγκες των αιτούντων διεθνή προστασία και της διασφάλισης συστηματικής πληροφόρησης για άτομα με ειδικές ανάγκες υποδοχής, προβλέπεται δράση για την ανάπτυξη προσαρμοσμένου και προσβάσιμου ενημερωτικού υλικού, σε συνεργασία με την Ελληνική Αστυνομία και την Υπηρεσία Υποδοχής και Ταυτοποίησης. Το υλικό, θα ανταποκρίνεται ως προς το περιεχόμενο και τη μορφή, στις ανάγκες ευάλωτων προσώπων και θα περιλαμβάνει πληροφορίες για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των αιτούντων διεθνή προστασία, καθώς και για τη δυνατότητα πρόσβασης σε δωρεάν νομική καθοδήγηση, συνδρομή και εκπροσώπηση, σύμφωνα με το ισχύον ενωσιακό πλαίσιο[9] [9].
Για τη διασφάλιση της προσβασιμότητας, το ενημερωτικό υλικό θα προσαρμόζεται ως προς τη γλώσσα και τη μορφή, ώστε να διατίθεται σε διαφορετικές γλώσσες και να είναι διατυπωμένο με απλό, σαφή και εύληπτο τρόπο. Παράλληλα, θα αξιοποιεί προσβάσιμα μέσα επικοινωνίας, όπως οπτικοακουστικό περιεχόμενο, ηχητική ενημέρωση και παρουσίαση στη νοηματική γλώσσα, καθώς και μορφές κατάλληλες για άτομα με αναπηρίες ή δυσκολίες κατανόησης. Το περιεχόμενο θα διαμορφώνεται σε συνεργασία με συναρμόδιους φορείς και θα επικαιροποιείται περιοδικά ή σε περίπτωση μεταβολών στο θεσμικό ή διαδικαστικό πλαίσιο.
[1] [10] EASO, Guidance on reception conditions: operational standards and indicators [11], 2016; EUAA, Guidance on Reception: Operational standards and indicators [12], May 2024; EUAA Guidance on Vulnerability in Asylum and Reception: Operational standards and indicators [13], May 2024
[2] [14] Άρ. 34 της Οδηγίας 2011/95/ΕΕ [15] σχετικά με τις απαιτήσεις για την αναγνώριση των υπηκόων τρίτων χωρών ή των απάτριδων ως δικαιούχων διεθνούς προστασίας, για ένα ενιαίο καθεστώς για τους πρόσφυγες ή για τα άτομα που δικαιούνται επικουρική προστασία και για το περιεχόμενο της παρεχόμενης προστασίας
[3] [16] Όπως το «Σχέδιο Δράσης για την Ένταξη και την Συμπερίληψη 2021-2027 [17]» της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και
την «Εθνική Στρατηγική για την Κοινωνική Ένταξη και Μείωση της Φτώχειας, 2022» [18] του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων.
[4] [19] UNHCR, «2022 Inter-agency participatory assessment in Greece – Focused on people with specific needs in Greece [20]»
[5] [21] 2023 Interagency Protection Monitoring of Refugees in Greece [20]
[6] [22] Άρθρο 109 ν. 4939/2022: «Με απόφαση του Υπουργού Μετανάστευσης και Ασύλου καθορίζονται ειδικές κατηγορίες δικαιούχων για τις οποίες παρατείνεται η παροχή υλικών συνθηκών υποδοχής ή η προθεσμία αποχώρησης, όπως ιδίως για όσους πάσχουν από σοβαρή ασθένεια.»
[7] [23] Άρθρο 59 ν. 4939/2022
[8] [24] Άρθρο 13 παρ. 1 της Οδηγίας (ΕΕ) 2024/1346 [25]του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Μαΐου 2024 σχετικά με τα πρότυπα υποδοχής αιτούντων διεθνή προστασία (OJ L, 2024/1346, 22.5.2024)
[9] [26] Άρθρο 15 του Κανονισμού (ΕΕ) 2024/1348 για τη θέσπιση κοινής διαδικασίας διεθνούς προστασίας στην Ένωση.