Η Γενική Γραμματεία Ευάλωτων Πολιτών και Θεσμικής Προστασίας (εφεξής Γενική Γραμματεία) συστάθηκε στο Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου με το άρ. 6 του π.δ. 77/27.06.2023 (Α’ 130), με σκοπό τον σχεδιασμό και τη διαμόρφωση ενός αποτελεσματικού προστατευτικού πλαισίου για τις ευάλωτες ομάδες του προσφυγικού και μεταναστευτικού πληθυσμού της χώρας. Στη Γενική Γραμματεία μεταφέρθηκε το σύνολο αρμοδιοτήτων, οργανικών μονάδων, θέσεων προσωπικού και εποπτευόμενων φορέων της Ειδικής Γραμματείας Προστασίας Ασυνόδευτων Ανηλίκων του άρθρου 39 του π.δ. 106/2020 (Α ́ 255), και ως εκ τούτου είναι η αρμόδια αρχή για την προστασία, την στέγαση, την επιτροπεία, την κοινωνική ένταξη, την ποιοτική παροχή υπηρεσιών και για την εν γένει διασφάλιση της ευημερίας και της προστασίας των ασυνόδευτων και χωρισμένων από την οικογένειά τους ανήλικων πολιτών τρίτων χωρών και ανιθαγενών (άρ. 65 του ν. 4939/2022 (Α’ 111)). Στο πλαίσιο αυτό, θεσπίστηκε το 2022 η Εθνική Στρατηγική για την Προστασία των Ασυνόδευτων Ανηλίκων, καθορίζοντας το σύνολο των πολιτικών και κατευθύνσεων της χώρας και το συνεκτικό πλαίσιο δράσεων, παρεμβάσεων και έργων για τη διασφάλιση της προστασίας αυτής. Τέλος, η Γενική Γραμματεία, βάσει του άρθρου 66ΛΓ του ν. 4939/2022, όπως αυτό προστέθηκε με το άρθρο 39 του ν. 4960/2022, έχει την αρμοδιότητα του Εθνικού Μηχανισμού Επείγουσας Ανταπόκρισης.
Η Γενική Γραμματεία αποτελεί την κεντρική αρχή σχεδιασμού, υλοποίησης και εποπτείας των πολιτικών, διαδικασιών, δράσεων και προγραμμάτων για την προστασία των ευάλωτων πολιτών τρίτων χωρών ή ανιθαγενών που βρίσκονται στη χώρα, σε συνεργασία με άλλες συναρμόδιες υπηρεσίες, αρχές και φορείς. Παράλληλα, έχει ως στόχο τον συντονισμό των υπηρεσιών και φορέων που εμπλέκονται στην προστασία και διαχείριση του πληθυσμού που είναι ευάλωτος ή σε κίνδυνο να καταστεί ευάλωτος.
Με την έκδοση του π.δ. 13/2026 (Α΄ 43) καθορίστηκε το οργανωτικό πλαίσιο της Γενικής Γραμματείας, αποσαφηνίζοντας το εύρος των αρμοδιοτήτων της για την εκπλήρωση της αποστολής της. Στο πλαίσιο αυτό, θεσπίστηκαν διακριτές διοικητικές δομές για την εξειδικευμένη υποστήριξη των ωφελούμενων πληθυσμών. Συγκεκριμένα, συστάθηκε η Διεύθυνση Ευάλωτων Προσώπων, στην οποία συγκεντρώθηκαν οι αρμοδιότητες που αφορούν την προστασία των ευάλωτων προσώπων, ενώ οι αρμοδιότητες που σχετίζονται με τους ασυνόδευτους ανηλίκους εντάχθηκαν στη Διεύθυνση Προστασίας Ασυνόδευτων Ανηλίκων.
Η Διεύθυνση Ευάλωτων Προσώπων συγκροτείται από α) το Τμήμα Θεσμικής Εποπτείας που είναι αρμόδιο για την διαμόρφωση και την παρακολούθηση του θεσμικού και επιχειρησιακού πλαισίου προστασίας, την ανάπτυξη πρoτυποποιημένων εγγράφων και διαδικασιών για την αναγνώριση ευαλωτότητας και την περαιτέρω υποστήριξη των ευάλωτων προσώπων και τον συντονισμό των εμπλεκόμενων φορέων, β) το Τμήμα Υποστήριξης, Στέγασης και Διασύνδεσης, που είναι αρμόδιο για την πρόσβαση των ευάλωτων προσώπων σε κατάλληλη στέγαση και υπηρεσίες υποστήριξης, την διαχείριση των σχετικών αιτημάτων στέγασης και την εποπτεία των υπηρεσιών υποστήριξης σε ευάλωτα πρόσωπα που έχουν ενταχθεί σε εξειδικευμένα στεγαστικά προγράμματα και γ) το Τμήμα Προστασίας Θυμάτων Εμπορίας Ανθρώπων και Βίας, που είναι αρμόδιο για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση πολιτικών και δράσεων πρόληψης, έγκαιρου εντοπισμού και προστασίας θυμάτων εμπορίας ανθρώπων, έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας, βασανιστηρίων και άλλων μορφών κακομεταχείρισης, καθώς και για τον συντονισμό των εμπλεκόμενων φορέων και την ανάπτυξη εργαλείων και εκπαιδευτικών δράσεων για την αποτελεσματική διαχείριση των σχετικών περιστατικών.
Επιπλέον, ο Εθνικός Μηχανισμός Επείγουσας Ανταπόκρισης αναβαθμίζεται σε Αυτοτελές Τμήμα, μετά από πέντε χρόνια αποτελεσματικής λειτουργίας στο τομέα της παιδικής προστασίας, με διευρυμένες αρμοδιότητες που καλύπτουν πλέον το σύνολο των ευάλωτων ομάδων, πέραν των ασυνόδευτων ανηλίκων.
Απόλυτα συναφές δε είναι και το νεοσύστατο Αυτοτελές Τμήμα Προγραμμάτων που αποτελεί τον κεντρικό μηχανισμό για τον σχεδιασμό, την εξασφάλιση χρηματοδότησης, την υλοποίηση και την παρακολούθηση εθνικών, ευρωπαϊκών και διεθνών προγραμμάτων της Γενικής Γραμματείας, διασφαλίζοντας τη βέλτιστη αξιοποίηση πόρων και την αποτελεσματική υλοποίηση δράσεων για την προστασία των ευάλωτων προσώπων.
Η ομάδα στόχου της Γενικής Γραμματείας περιλαμβάνει πολίτες τρίτων χωρών που βρίσκονται σε κατάσταση ευαλωτότητας, είτε εντός του συστήματος υποδοχής του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου (όπως σε Κέντρα Υποδοχής και Ταυτοποίησης (ΚΥΤ), σε Κλειστές Ελεγχόμενες Δομές (ΚΕΔ), και σε Ελεγχόμενες Δομές Προσωρινής Φιλοξενίας Αιτούντων Άσυλο (ΕΔΠΦΑΑ)[1] [1] είτε εκτός αυτού. Σύμφωνα με το ισχύον νομικό πλαίσιο, ευάλωτα πρόσωπα θεωρούνται, ιδίως, οι ανήλικοι ασυνόδευτοι ή μη, οι άμεσοι συγγενείς θυμάτων σε ναυάγια (γονείς, αδέρφια, τέκνα και σύζυγοι), τα άτομα με αναπηρία, οι ηλικιωμένοι, οι έγκυες, οι μονογονεϊκές οικογένειες με ανήλικα παιδιά, τα θύματα εμπορίας ανθρώπων, τα άτομα με σοβαρές ασθένειες, τα άτομα με νοητική και ψυχική αναπηρία και τα άτομα που έχουν υποστεί βασανιστήρια, βιασμό ή άλλες σοβαρές μορφές ψυχολογικής, σωματικής ή σεξουαλικής βίας, όπως τα θύματα ακρωτηριασμού γεννητικών οργάνων.
Περαιτέρω, το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση[2] [2] στο πλαίσιο της νέας Οδηγίας για τις συνθήκες υποδοχής, προβλέπει ότι στους αιτούντες που είναι πιθανότερο να έχουν ειδικές ανάγκες υποδοχής, περιλαμβάνονται «γυναίκες και άνδρες ομοφυλόφιλοι, αμφιφυλόφιλοι, διεμφυλικά και διαφυλικά άτομα, άτομα με ψυχικές διαταραχές, συμπεριλαμβανομένης της διαταραχής μετατραυματικής καταπόνησης – καθώς και θύματα έμφυλης βίας, ακρωτηριασμού των γυναικείων γεννητικών οργάνων, γάμου παιδιών ή καταναγκαστικού γάμου, ή βίας με σεξουαλικό, έμφυλο, ρατσιστικό ή θρησκευτικό κίνητρο». Οι εν λόγω περιπτώσεις έχουν ενδεικτικό χαρακτήρα, δεδομένου ότι η ευαλωτότητα δύναται να προκύπτει και από ειδικές ή συγκυριακές περιστάσεις που δεν εντάσσονται σε προκαθορισμένες κατηγοριοποιήσεις.
Ειδικότερα, η ευαλωτότητα δεν αποτελεί στατική συνθήκη αλλά μπορεί να μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου, επηρεαζόμενη από κοινωνικούς και ατομικούς παράγοντες, καθώς και από εξωτερικές συνθήκες, όπως κοινωνικά εμπόδια, περιβαλλοντικούς παράγοντες, προσωπικά χαρακτηριστικά και την ψυχική ανθεκτικότητα του κάθε ατόμου. Ο συνδυασμός και η αλληλεπίδραση των παραγόντων αυτών, μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να λειτουργήσει ενδυναμωτικά, ενώ σε άλλες να δημιουργεί ή να εντείνει ειδικές ανάγκες και κινδύνους βλάβης δυσχεραίνοντας την πρόσβαση στις απαραίτητες υπηρεσίες. Για το λόγο αυτό, απαιτείται εξατομικευμένη αξιολόγηση των πραγματικών αναγκών κάθε προσώπου, ώστε να εντοπίζονται έγκαιρα και να εξασφαλίζεται η κατάλληλη υποστήριξη και προστασία.
Η Γενική Γραμματεία επικεντρώνεται συνεπώς:
- Στον έγκαιρο εντοπισμό και στην υποστήριξη των ευάλωτων προσώπων, διασφαλίζοντας την πρόσβασή τους σε κατάλληλες συνθήκες διαβίωσης και υπηρεσίες, όπως η ιατρική φροντίδα και η ψυχοκοινωνική υποστήριξη.
- Στη διαμόρφωση συνθηκών που προλαμβάνουν την περαιτέρω επιδείνωση της ευάλωτης θέσης των προσώπων αυτών, μέσω εξειδικευμένων προγραμμάτων στέγασης, κοινωνικής ένταξης και εργασιακής ενσωμάτωσης.
- Στον διατομεακό συντονισμό και συνεργασία μεταξύ όλων των υπηρεσιών του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου, αλλά και των συναρμόδιων Υπουργείων, διεθνών και ευρωπαϊκών οργανισμών, της τοπικής αυτοδιοίκησης και φορέων της κοινωνίας των πολιτών, ώστε να διασφαλίζεται μια ολιστική προσέγγιση στην προστασία και υποστήριξη των ευάλωτων πληθυσμών υπό την αρμοδιότητά της.
- Στην ψηφιακή και προγραμματική αξιοποίηση των δεδομένων που σχετίζονται με τα ευάλωτα πρόσωπα με σκοπό τη βελτίωση των εφαρμοζόμενων πολιτικών και δράσεων.
Η Γενική Γραμματεία, εστιάζει επίσης στην ενσωμάτωση των απαιτήσεων και των εγγυήσεων που ορίζει το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, το οποίο περιλαμβάνει το σύνολο των νέων κανόνων για τη διαχείριση της μετανάστευσης και την ενίσχυση ενός κοινού συστήματος ασύλου σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, και προβλέπεται να τεθεί σε πλήρη εφαρμογή τον Ιούνιο του 2026. Η έμφαση στον έγκαιρο εντοπισμό και την υποστήριξη των προσώπων με ειδικές ανάγκες υποδοχής και/ή χρηζόντων ειδικών διαδικαστικών εγγυήσεων ενισχύεται ακόμα περισσότερο, ώστε να διασφαλίζεται η πλήρης πρόσβασή τους στα δικαιώματα και η συμμετοχή τους στις διαδικασίες υποδοχής και ασύλου με ίσους όρους με τα μη ευάλωτα άτομα.
Στο πλαίσιο της αποστολής της, η Γενική Γραμματεία στοχεύει στην ευρύτερη ενίσχυση της προστασίας των ευάλωτων προσώπων τρίτων χωρών, με έμφαση στην πρόσβασή τους σε κρίσιμες υπηρεσίες. Παράλληλα, ιδιαίτερη προτεραιότητα δίνεται στην προστασία των θυμάτων εμπορίας. Αναγνωρίζοντας την πολυδιάστατη ευαλωτότητά τους, η Γενική Γραμματεία προωθεί την έγκαιρη ταυτοποίησή τους, τη διασφάλιση της άμεσης προστασίας τους, την πρόσβασή τους σε κατάλληλες δομές στήριξης και την παραπομπή τους σε εξειδικευμένες υπηρεσίες. Προς τον σκοπό αυτό, θα εκπονηθεί ειδικός Θεματικός Άξονας Στρατηγικής, εκτός της παρούσας Στρατηγικής, για την ενίσχυση της προστασίας των θυμάτων εμπορίας ανθρώπων, στον οποίο θα εξειδικεύονται οι απαραίτητες πολιτικές, παρεμβάσεις και μέτρα για την ενίσχυση των μηχανισμών πρόληψης, εντοπισμού και υποστήριξής τους.
[1] [3] Άρ. 1 περ. λγ’ του ν. 4939/2022 Κύρωση Κώδικα Νομοθεσίας για την υποδοχή, τη διεθνή προστασία πολιτών τρίτων χωρών και ανιθαγενών και την προσωρινή προστασία σε περίπτωση μαζικής εισροής εκτοπισθέντων αλλοδαπών (A’ 111)
[2] [4] Άρθρο 24 της Οδηγίας (ΕΕ) 2024/1346 [5]του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Μαΐου 2024 σχετικά με τα πρότυπα υποδοχής αιτούντων διεθνή προστασία (OJ L, 2024/1346, 22.5.2024)