Ενότητα 3. Μέτρα Στεγαστικής Πολιτικής

Η Εθνική Στρατηγική για τη Στεγαστική Πολιτική («Στρατηγική») αποτελεί το βασικό πλαίσιο μέσα από το οποίο οργανώνεται η στεγαστική πολιτική της χώρας για την περίοδο 2025-2035. Στόχος της είναι να αντιμετωπίσει το στεγαστικό ζήτημα με συνεκτικό και συντονισμένο τρόπο, αξιοποιώντας τη στοχοθεσία που έχει ήδη τεθεί και συνδέοντας τις επιμέρους παρεμβάσεις σε ένα ενιαίο σχέδιο δράσης. Με τον τρόπο αυτό, η στεγαστική πολιτική δεν αντιμετωπίζεται αποσπασματικά, αλλά ως ένα σύνολο μέτρων που συνέχονται με συγκεκριμένους στόχους και καλύπτουν διαφορετικές ανάγκες, ομάδες πληθυσμού και περιοχές της χώρας.

Η Στρατηγική διαμορφώνεται με βάση τρεις βασικές κατηγορίες μέτρων:

• Η πρώτη κατηγορία αφορά, τα υφιστάμενα μέτρα που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη και παράγουν αποτελέσματα (π.χ. Σπίτι μου 2). Σε αυτά περιλαμβάνονται, και τα υφιστάμενα μέτρα διαρκούς χαρακτήρα (π.χ. Επιστροφή ενοικίου), τα οποία αποτελούν σταθερά εργαλεία στήριξης των πολιτών.
• Η δεύτερη κατηγορία αφορά τα μέτρα που βρίσκονται ήδη σε σχεδιασμό και αναμένεται να ενεργοποιηθούν σε σύντομο χρονικό διάστημα (π.χ. πρόγραμμα «Ανακαίνιση Κατοικίας»).

Οι παραπάνω δύο κατηγορίες μέτρων υπάρχουν διαθέσιμες στην Πύλη Στεγαστικής Πολιτικής (stegasi.gov.gr) και ομαδοποιούνται βάσει της τυπολογίας τους (στεγαστικά, φορολογικά και λοιπές παρεμβάσεις) και της κατάστασης τους (διαρκή, σε εξέλιξη και υπό σχεδιασμό). Αθροίζουν συνολικά 48 μέτρα και με συνολικό προϋπολογισμό 6,5 δις ευρώ. Εξ αυτών στη Στρατηγική αναφέρονται τα 36 σημαντικότερα. Τέλος:

• η τρίτη κατηγορία αφορά 14 πρόσθετα προτεινόμενα μέτρα τα οποία αποτυπώθηκαν ως συστάσεις στη Μελέτη Εθνικής Στεγαστικής Στρατηγικής και που, εάν υιοθετηθούν, εκτιμάται ότι θα ενισχύσουν περαιτέρω το συνολικό πλαίσιο παρέμβασης. Παρακάτω τα μέτρα αυτά θα εξειδικευτούν, ενώ η περιγραφή τους θα βρίσκεται σε πλαίσιο με τη σήμανση ως προτεινόμενα μέτρα.

Κατά συνέπεια, στις επόμενες ενότητες παρουσιάζονται 50 μέτρα στεγαστικής πολιτικής, αρθρωμένα στους τρεις (3) πυλώνες και στους εννέα (9) στόχους στεγαστικής πολιτικής. Τα μέτρα αυτά δεν εξαντλούν το σύνολο των υφιστάμενων ή προτεινόμενων παρεμβάσεων, αλλά αναδεικνύουν τους βασικούς άξονες της πολιτικής. Όπως έχει ήδη επισημανθεί, το σύνολο των υφιστάμενων μέτρων είναι διαθέσιμο στην Ψηφιακή Πύλη Στεγαστικής Πολιτικής (stegasi.gov ^[1].gr), από όπου και έχουν αντληθεί τα ποσοτικά αποτελέσματα που παρατίθενται στην παρουσίαση των αντίστοιχων μέτρων.

www.astegoi.gov.gr/referral/ ^[2]  διασυνδέει ηλεκτρονικά τους φορείς που παρέχουν υπηρεσίες σε αστέγους. Παρέχει τη δυνατότητα υποβολής και ηλεκτρονικής διαχείρισης των στεγαστικών αιτημάτων, καταγραφής του αριθμού των στεγαστικών αιτημάτων και ταχύτερης εξυπηρέτησης τους μέσω on line παραπομπών και εξαγωγής στοιχείων για τον αριθμό και το προφίλ των ατόμων που εξυπηρετούνται από δομές αστέγων, καθώς και για το προσωπικό και τις παρεχόμενες υπηρεσίες των δομών αστέγων.

Φορέας υλοποίησης: ΥΚΟΙΣΟ, Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση Υγείας και Κοινωνικής Ασφάλισης (ΗΔΥΚΑ), Δήμοι, ΕΟΠΑΕ, πιστοποιημένα ΝΠΙΔ παροχής υπηρεσιών κοινωνικής φροντίδας

• Ομάδα-στόχος: Φορείς και δομές παροχής υπηρεσιών σε αστέγους.

• Αποτελέσματα: Στην πλατφόρμα είναι εγγεγραμμένοι το σύνολο των Φορέων και Δομών παροχής υπηρεσιών σε αστέγους. Στην παρούσα φάση, το σύνολο των ατόμων στους οποίους παρέχεται φιλοξενία στις στεγαστικές δομές ανέρχεται σε 761.

Νέο προτεινόμενο μέτρο     

Μέτρο 4: Ανάπτυξη θεσμικού πλαισίου, μηχανισμών και εργαλείων για την εφαρμογή κοινωνικής στεγαστικής πολιτικής και την αντιμετώπιση της αστεγίας στη Γενική Γραμματεία Δημογραφικής και Στεγαστικής Πολιτικής

·         Σκοπός: Στόχος είναι η δημιουργία μηχανισμού έγκαιρου εντοπισμού, καταγραφής, διάγνωσης αναγκών, άμεσης παρέμβασης και διασύνδεσης με υπηρεσίες για άτομα που διαβιούν σε συνθήκες έλλειψης στέγης και επισφαλούς στέγασης στη Γενική Γραμματεία Δημογραφικής και Στεγαστικής Πολιτικής.

·         Η μελέτη του μέτρου έχει ήδη ενταχθεί στο Πρόγραμμα Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού και περιλαμβάνει σχέδιο θεσμικών παρεμβάσεων, σχέδιο ανάπτυξης πληροφοριακού συστήματος για την συγκέντρωση δεδομένων σχετικά με το σύνολο των κατηγοριών της έλλειψης στέγης και την επισφάλεια στέγης, μέτρων παρέμβασης, το σύστημα διακυβέρνησης παρακολούθησης και αξιολόγησης, καθώς και κοστολόγηση του μηχανισμού.

Στο πλαίσιο του έργου προβλέπονται επιπλέον, ως διακριτές διαστάσεις, η διεξαγωγή μελέτης αξιολόγησης των δομών παροχής υπηρεσιών σε αστέγους με στόχο τη βελτίωση των παρεχόμενων  υπηρεσιών, περιλαμβανομένων παρεμβάσεων αναβάθμισης των υποδομών τους, δράσεις επιμόρφωσης στελεχών που δραστηριοποιούνται στο πεδίο αντιμετώπισης αστεγίας και δράσεις ευαισθητοποίησης για την καταπολέμηση του στίγματος της αστεγίας.

·         Φορέας υλοποίησης: ΥΚΟΙΣΟ

·         Ομάδα στόχος: Άτομα και οικογένειες που διαβιούν σε συνθήκες έλλειψης στέγης ή επισφαλούς στέγασης, επιστημονικό προσωπικό δομών και προγραμμάτων παροχής υπηρεσιών σε αστέγους, ιδιοκτήτες κατοικιών, εργοδότες και το ευρύ κοινό.

·         Πηγή χρηματοδότησης: ΕΣΠΑ 2021-2027

·         Αποτελέσματα: τη χρηματοδότηση του έργου ανέρχεται σε 1.813.259 € ενώ οι ωφελούμενοι των μη μεταρρυθμιστικών δράσεων εκτιμώνται σε περίπου 1.300 άτομα.

3.3 Πυλώνας 3ος: Διαμόρφωση Πλαισίου Εφαρμογής και Μακροχρόνιας Βιωσιμότητας

Οι παρακάτω τέσσερις (4) στόχοι συνθέτουν έναν ενιαίο πυλώνα που αποσκοπεί στη δημιουργία ενός πιο σταθερού, βιώσιμου και αποτελεσματικού πλαισίου στεγαστικής πολιτικής, συνδυάζοντας τις αναγκαίες δομικές μεταρρυθμίσεις, τη σωστή διακυβέρνηση και παρακολούθηση, την αναβάθμιση του οικιστικού αποθέματος και την ενίσχυση της πρόσβασης των νοικοκυριών σε ιδιόκτητη κατοικία.

3.3.1 Στόχος 6 – Ενίσχυση Ιδιοκατοίκησης

Το ποσοστό ιδιοκατοίκησης έχει μειωθεί από 77,2% το 2010 (ιστορικά υψηλό ποσοστό ιδιοκατοίκησης βάσει διαθέσιμων στοιχείων Eurostat, από το έτος 2003 έως το έτος 2025) σε 69,4% το έτος 2025 (Eurostat), γεγονός που το τοποθετεί στον ευρωπαϊκό μέσο όρο (68,5 το 2025, Eurostat). Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονται τέσσερα (4) μέτρα ενίσχυσης της ιδιοκατοίκησης, τα οποία έχουν λειτουργούν συμπληρωματικά με τα μέτρα αύξησης της προσιτής ενοικιαζόμενης κατοικίας που εξετάστηκαν στον 1^ο Πυλώνα της Στρατηγικής. Τα δύο πρώτα μέτρα έχουν ήδη υλοποιηθεί ή υλοποιούνται και παρουσιάζονται ενιαία λόγω συνάφειας, πρόκειται για τα προγράμματα «Σπίτι μου Ι» και «Σπίτι μου ΙΙ». Στη βάση των επίσημων αποτελεσμάτων των δύο προγραμμάτων παρατίθενται, στη συνέχεια, δύο νέα προτεινόμενα μέτρα.

Υφιστάμενα μέτρα

Μέτρα 1 & 2: Προγράμματα Σπίτι μου

• Σκοπός: τα προγράμματα «Σπίτι μου Ι» και «Σπίτι μου ΙΙ» αποτελούν βασικές παρεμβάσεις της στεγαστικής πολιτικής για την ενίσχυση της πρόσβασης νέων, ζευγαριών και οικογενειών στην απόκτηση πρώτης κατοικίας, μέσω της παροχής χαμηλότοκων ή άτοκων στεγαστικών δανείων.
• Ομάδα-στόχος: το αρχικό πρόγραμμα «Σπίτι μου Ι» υλοποιήθηκε με πόρους της ΔΥΠΑ και μέσω συνεργαζόμενων τραπεζών, παρέχοντας δάνεια για αγορά πρώτης κατοικίας, με το 75% του κεφαλαίου να χορηγείται άτοκα από τη ΔΥΠΑ και το υπόλοιπο 25% από τα πιστωτικά ιδρύματα. Για τρίτεκνους και πολύτεκνους, καθώς και για όσους αποκτούσαν την ιδιότητα αυτή κατά τη διάρκεια αποπληρωμής, προβλεπόταν πλήρης επιδότηση επιτοκίου, καθιστώντας το δάνειο άτοκο στο σύνολό του.
• Με το «Σπίτι ΙΙ», τα κριτήρια επιλεξιμότητας του «Σπίτι Ι» επεκτάθηκαν ως προς τέσσερα σημεία:
  • Προϋπολογισμός: Αυξήθηκε σημαντικά ο διαθέσιμος προϋπολογισμός από 1 δις. € στο πρόγραμμα «Σπίτι μου Ι» σε 2 δις. € και το νέο πρόγραμμα στοχεύει στη χρηματοδότηση 20.000 ωφελούμενων
  • Χαρακτηριστικά ακινήτου: στο «Σπίτι μου» τα επιλέξιμα ακίνητα έπρεπε να έχουν αξία έως 200.000 ευρώ, μέγεθος έως 150 τ.μ. και παλαιότητα τουλάχιστον 15 ετών, ενώ στο «Σπίτι μου ΙΙ» η αξία του ακινήτου δεν πρέπει να υπερβαίνει τις 250.000 ευρώ, η επιφάνεια τα 150 τ.μ. και η παλαιότητα να φτάνει έως 31-12-2007.
  • Ηλικιακά όρια: Το πρώτο πρόγραμμα «Σπίτι μου Ι» απευθύνθηκε σε νέους και νέα ζευγάρια ηλικίας 25 έως 39 ετών, ενώ το «Σπίτι μου ΙΙ» διευρύνει το ηλικιακό εύρος των δικαιούχων σε 25 έως 50 ετών, ενισχύοντας σημαντικά την ομάδα-στόχο της παρέμβασης.
  • Ποσό δανείου και ύψος κάλυψης: Αυξήθηκε το ανώτατο ποσό δανείου από 150.000 € σε 190.000 €, ενώ το ποσοστό κάλυψης παρέμεινε έως 90%.
• Φορέας υλοποίησης: ΔΥΠΑ (Σπίτι μου Ι), ΥΠΕΘΟΟ, ΥΚΟΙΣΟ, Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα (ΕΑΤ) – (Σπίτι μου ΙΙ)
• Πηγή χρηματοδότησης: Τακτικός προϋπολογισμός ΔΥΠΑ (Σπίτι μου Ι), ), Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΤΑΑ) (Σπίτι μου ΙΙ)
• Αποτελέσματα: Σε επίπεδο υλοποίησης, το πρόγραμμα «Σπίτι μου Ι» συγκέντρωσε υψηλή ζήτηση, καθώς υποβλήθηκαν περισσότερες από 40.000 αιτήσεις, από τις οποίες 23.875 έλαβαν προέγκριση και 8.902 έχουν προχωρήσει στο στάδιο της έγκρισης, δεσμεύοντας το 86,54% του προϋπολογισμού του προγράμματος. Το «Σπίτι μου ΙΙ» συγκέντρωσε επίσης μεγάλο αριθμό αιτήσεων ενώ έως την κατάρτιση της Στρατηγικής (15-6-2026), οι εγκρίσεις ανέρχονταν σε 15.188 αντιστοιχώντας σε 95,14% του προϋπολογισμού του προγράμματος. Συνολικά, τα δύο προγράμματα έχουν συμβάλλει στην ενίσχυση της στεγαστικής πίστης και στη διευκόλυνση της πρόσβασης σε ιδιόκτητη κατοικία, παρέχοντας περισσότερα από 20.000 δάνεια σε ωφελούμενους. Η μέχρι σήμερα εφαρμογή τους αναδεικνύει την ανάγκη συνέχισης και επέκτασης αντίστοιχων παρεμβάσεων, με στόχο τη στήριξη περισσότερων νοικοκυριών που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην απόκτηση κατοικίας. Στο πλαίσιο αυτό, τα νέα μέτρα που βρίσκονται υπό εξέταση αφορούν τόσο την επέκταση των προγραμμάτων όσο και τη βελτίωση του τρόπου λειτουργίας τους, μέσα από πιο αποτελεσματικούς, βιώσιμους και στοχευμένους χρηματοδοτικούς μηχανισμούς.

Νέο προτεινόμενο μέτρο

Μέτρο 3: Επέκταση προγράμματος Σπίτι Μου

·         Περιγραφή: η επέκταση του προγράμματος «Σπίτι Μου» στοχεύει στη διαμόρφωση ενός πιο διαρκούς και βιώσιμου μηχανισμού πρόσβασης νέων και νοικοκυριών χαμηλού ή μεσαίου εισοδήματος στην απόκτηση πρώτης κατοικίας. Αντί της άμεσης επιδότησης επιτοκίου από εθνικούς – κοινοτικούς πόρους, το μέτρο προβλέπει την παροχή φορολογικών ελαφρύνσεων προς τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, κατά τις περιπτώσεις που χορηγούν στεγαστικά δάνεια με μειωμένο επιτόκιο σε επιλέξιμους δικαιούχους.

·         Η παρέμβαση λειτουργεί συμπληρωματικά προς τα υφιστάμενα εργαλεία ενίσχυσης της ιδιοκατοίκησης και μπορεί να συνδυαστεί με άλλες πολιτικές, όπως ο Λογαριασμός Στέγασης Νέων (βλ. Προτεινόμενο μέτρο 4), ιδίως για την κάλυψη της ιδίας συμμετοχής που απαιτείται για την αγορά πρώτης κατοικίας.

·         Συναφής ευρωπαϊκή πρακτική: Αντίστοιχη πρακτική εντοπίζεται στη Γαλλία, μέσω εργαλείων όπως το Prêt à Taux Zéro (PTZ), το οποίο στηρίζει την απόκτηση πρώτης κατοικίας με άτοκη ή ευνοϊκή χρηματοδότηση για επιλέξιμα νοικοκυριά, καθώς και το PSLA, που συνδυάζει μίσθωση και σταδιακή απόκτηση κατοικίας. Σε αντίθεση με το «Σπίτι μου ΙΙ», το οποίο χρηματοδοτείται μέσω πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και έχει προσωρινό χαρακτήρα, το γαλλικό μοντέλο βασίζεται σε φορολογικές πιστώσεις και είναι ενσωματωμένο στη συνήθη τραπεζική διαδικασία.

3.3.2 Στόχος 7 – Διασφάλιση μακροχρόνιας βιωσιμότητας οικιστικού αποθέματος

Το οικιστικό απόθεμα στην Ελλάδα είναι σε σημαντικό βαθμό γηράσκον, ενώ μεγάλο μέρος των κατοικιών παρουσιάζει χαμηλή ενεργειακή απόδοση. Τα χαρακτηριστικά αυτά αυξάνουν το κόστος διαβίωσης των νοικοκυριών και καθιστούν αναγκαίες παρεμβάσεις αναβάθμισης, εξοικονόμησης ενέργειας και βελτίωσης της ποιότητας των κατοικιών. Τα τρία υφιστάμενα μέτρα που ακολουθούν αποσκοπούν στην κάλυψη αυτής της ανάγκης, στηρίζοντας τους  δικαιούχους στην ενεργειακή και λειτουργική αναβάθμιση των κατοικιών τους, με στόχο ένα πιο βιώσιμο, ασφαλές και οικονομικά αποδοτικό στεγαστικό απόθεμα.

Υφιστάμενα μέτρα

Μέτρο 1: Αναβαθμίζω το Σπίτι μου

• Σκοπός: το πρόγραμμα «Αναβαθμίζω το Σπίτι μου» στοχεύει στη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης και της ποιότητας στις υφιστάμενες κατοικίες, παρέχοντας άτοκη χρηματοδότηση σε φυσικά πρόσωπα-ιδιοκτήτες για την υλοποίηση παρεμβάσεων εξοικονόμησης ενέργειας και ενεργειακής αναβάθμισης.
• Φορέας υλοποίησης: Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών (ΥΠΕΘΟΟ), Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας (ΥΚΟΙΣΟ), Υπουργείο Ενέργειας και Περιβάλλοντος (ΥΠΕΝ), Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα (ΕΑΤ)
• Ομάδα-στόχος: δικαιούχοι του προγράμματος είναι φυσικά πρόσωπα με νόμιμο εμπράγματο δικαίωμα σε κύρια ή μη εκμισθωμένη δευτερεύουσα κατοικία, υπό την προϋπόθεση ότι δεν έχουν καταστεί ωφελούμενοι από άλλο πρόγραμμα ενεργειακής αναβάθμισης με κοινοτικούς πόρους από 1-1-2020 και ότι υποβάλλουν αίτηση για μία μόνο κατοικία ανά ΑΦΜ. Το ύψος του δανείου κυμαίνεται από 5.000 έως 25.000 ευρώ, με διάρκεια αποπληρωμής από 3 έως 7 έτη, ενώ οι αιτήσεις υποβάλλονται μέσω συνεργαζόμενων τραπεζών.
• Πηγή χρηματοδότησης: Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΤΑΑ)
• Αποτελέσματα: Ο προϋπολογισμός του προγράμματος ανέρχεται σε 80 εκατ. ευρώ, ενώ, έως την κατάρτιση της Στρατηγικής (12-6-2026), οι εγκεκριμένες αιτήσεις ανέρχονταν σε 4.383 και η απορρόφηση προϋπολογισμού σε 98,64%.

Μέτρο 2: Εξοικονομώ 2025

• Σκοπός: το πρόγραμμα «Εξοικονομώ 2025» στοχεύει στην εξοικονόμηση ενέργειας και στη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης των κατοικιών, μέσω παρεμβάσεων που οδηγούν σε εξοικονόμηση πρωτογενούς ενέργειας άνω του 30% και σε αναβάθμιση κατά τουλάχιστον τρεις ενεργειακές κατηγορίες.
• Φορέας υλοποίησης: Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας (ΤΕΕ), ΥΠΕΝ, ΕΑΤ
• Ομάδα-στόχος: δικαιούχοι είναι φυσικά πρόσωπα με εμπράγματο δικαίωμα σε επιλέξιμη κύρια κατοικία, καθώς και μισθωτές με μισθωτήριο υπολειπόμενης διάρκειας τουλάχιστον επτά ετών, ενώ προβλέπονται αυξημένα ποσοστά επιχορήγησης για ευάλωτα νοικοκυριά, οικογένειες με μέλος/μέλη ΑμεΑ, τρίτεκνες οικογένειες και πληγέντες φυσικών καταστροφών.
• Πηγή χρηματοδότησης: ΤΑΑ
• Αποτελέσματα: ο προϋπολογισμός του προγράμματος ανέρχεται σε 924 εκατ. ευρώ και 20.840 ωφελούμενα νοικοκυριά.

Μέτρο 3: Εξοικονομώ-Ανακαινίζω για νέους

• Σκοπός: το πρόγραμμα «Εξοικονομώ – Ανακαινίζω για νέους» αποτελεί παρέμβαση ενεργειακής και λειτουργικής αναβάθμισης κατοικιών νέων δικαιούχων και διαρθρώνεται σε δύο σκέλη: το σκέλος «Εξοικονομώ», που αφορά παρεμβάσεις εξοικονόμησης ενέργειας στον οικιακό κτηριακό τομέα, και το σκέλος «Ανακαινίζω», που αφορά παρεμβάσεις αισθητικής, λειτουργικής ανακαίνισης και αναβάθμισης, συμπληρωματικά προς τις ενεργειακές παρεμβάσεις.
• Φορέας υλοποίησης: ΤΕΕ, ΥΠΕΝ, ΥΚΟΙΣΟ, ΔΥΠΑ
• Ομάδα-στόχος: δικαίωμα συμμετοχής έχουν φυσικά πρόσωπα που έχουν γεννηθεί από την 1η Ιανουαρίου 1984 έως και την 31η Δεκεμβρίου 2005 και διαθέτουν εμπράγματο δικαίωμα σε επιλέξιμη κατοικία, με εισοδηματικά κριτήρια που διαφοροποιούνται ανά σκέλος και κατηγορία δικαιούχου.
• Πηγή χρηματοδότησης: ΤΑΑ (σκέλος Εξοικονομώ), Τακτικός προϋπολογισμός ΔΥΠΑ (σκέλος Ανακαινίζω)
• Αποτελέσματα: ο συνολικός προϋπολογισμός του προγράμματος ανέρχεται σε 300 εκατ. ευρώ και η παρέμβαση σχεδιάστηκε για περίπου 20.000 νέους, με επιλέξιμες δαπάνες έως 25.000 ευρώ για το σκέλος «Εξοικονομώ» και έως 10.000 ευρώ για το σκέλος «Ανακαινίζω».

Μέτρο 4: Ανακαίνιση και ενεργειακή αναβάθμιση φοιτητικών εστιών διαχείρισης του ΙΝΕΔΙΒΙΜ

• Σκοπός: το πρόγραμμα αφορά φοιτητικές εστίες υπό την αρμοδιότητα του Ιδρύματος Νεολαίας και Δια Βίου Μάθησης (ΙΝΕΔΙΒΙΜ) και περιλαμβάνει ανακαινίσεις και ενεργειακές αναβαθμίσεις σε 10 συγκροτήματα φοιτητικών εστιών (συνολικά 17 κτήρια). Ειδικότερα, περιλαμβάνονται οι φοιτητικές εστίες του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, του Πανεπιστημίου Αθηνών, του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, της ΑΣΠΑΙΤΕ, του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης και του Πανεπιστημίου Πατρών σε Ρίο και Κουκούλι.
• Φορέας υλοποίησης: ΥΠΑΙΘΑ, ΙΝΕΔΙΒΙΜ
• Ομάδα-στόχος: φοιτητές σε περιοχές όπως ενδεικτικά η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη, τα Ιωάννινα, η Καλαμαριά, η Κομοτηνή και η Πάτρα.
• Πηγή χρηματοδότησης: Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο (ΚΚΤ)

• Αποτελέσματα: ο προϋπολογισμός του προγράμματος ανέρχεται σε 224 εκ. ευρώ. ενώ η παρέμβαση εκτιμάται ότι θα αποκαταστήσει ή θα διασώσει 2.429 θέσεις στέγασης για ευάλωτους φοιτητές, εκ των οποίων 1.500 είναι σήμερα μη κατοικήσιμες και 929 εκτιμάται ότι θα καταστούν μη κατοικήσιμες έως το έτος 2030 χωρίς την παρέμβαση.

3.3.3 Στόχος 8 – Δομικές μεταρρυθμίσεις και κινητοποίηση επενδύσεων

Η αντιμετώπιση του στεγαστικού προβλήματος απαιτεί δομικές μεταρρυθμίσεις και κινητοποίηση επενδύσεων, ώστε να ενισχυθεί η προσφορά κατοικιών, να μειωθούν τα φορολογικά βάρη και να δημιουργηθεί ένα πιο σταθερό και λειτουργικό πλαίσιο για την αγορά στέγασης.

Ο στόχος της κινητοποίησης επενδύσεων αποτελεί βασικό πυλώνα του Ευρωπαϊκού Σχεδίου για την Προσιτή Στέγαση και καλύπτεται από πέντε υφιστάμενα μέτρα: φορολογικές ελαφρύνσεις στα εισοδήματα από ακίνητα, μειώσεις και απαλλαγές στον ΕΝΦΙΑ, διευκολύνσεις στις γονικές παροχές και δωρεές, καθώς και κίνητρα για ηλεκτρονικές συναλλαγές σε εργασίες επισκευής και συντήρησης κατοικιών.

Υφιστάμενα μέτρα

Μέτρο 1: Μείωση φορολογίας εισοδήματος από ακίνητα με την καθιέρωση ενδιάμεσου συντελεστή

• Σκοπός: το μέτρο αφορά την αναμόρφωση της κλίμακας φορολόγησης εισοδήματος από ακίνητη περιουσία, μέσω της καθιέρωσης ενδιάμεσου φορολογικού συντελεστή. Η παρέμβαση έχει νομοθετηθεί με το άρθρο 8 του ν. 5246/2025 (Α’ 198) και τίθεται σε ισχύ από την 1η Ιανουαρίου 2026, με στόχο την πιο ομαλή και αναλογική φορολογική μεταχείριση των φυσικών προσώπων που αποκτούν εισόδημα από ακίνητα.
• Φορέας υλοποίησης: Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών (ΥΠΕΘΟΟ)
• Ομάδα-στόχος: η ρύθμιση απευθύνεται σε φυσικά πρόσωπα με εισοδήματα από ακίνητη περιουσία και εφαρμόζεται χωρίς ειδικές πρόσθετες προϋποθέσεις συμμετοχής. Μέσω της εισαγωγής ενδιάμεσου συντελεστή, επιδιώκεται η μείωση της φορολογικής επιβάρυνσης σε συγκεκριμένα εισοδηματικά κλιμάκια και η ενίσχυση ενός πιο σταθερού και προβλέψιμου φορολογικού πλαισίου για τους ιδιοκτήτες ακινήτων.

Μέτρο 2: Κατάργηση ΕΝΦΙΑ σταδιακά για κύριες κατοικίες σε οικισμούς με πληθυσμό έως 1.500 κατοίκους

• Σκοπός: η ρύθμιση έχει θεσπιστεί με το άρθρο 10 του ν. 5246/2025 (Α’ 198)και τέθηκε σε ισχύ από την 1η Ιανουαρίου 2026, με εξαίρεση τους οικισμούς της Περιφέρειας Αττικής, πλην της Περιφερειακής Ενότητας Νήσων. Για συγκεκριμένες περιοχές, και ειδικότερα για την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, την Περιφερειακή Ενότητα Έβρου και τους δήμους των Περιφερειών Κεντρικής Μακεδονίας, Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης και Ηπείρου που εφάπτονται με τα σύνορα της χώρας, το πληθυσμιακό όριο ορίζεται σε 1.700 κατοίκους.
• Φορέας υλοποίησης: ΥΠΕΘΟΟ
• Ομάδα-στόχος: το μέτρο απευθύνεται σε φυσικά πρόσωπα με ακίνητα σε επιλέξιμους οικισμούς και εφαρμόζεται χωρίς ειδικές πρόσθετες προϋποθέσεις, συμβάλλοντας στη μείωση της φορολογικής επιβάρυνσης της κύριας κατοικίας σε μικρούς και παραμεθόριους οικισμούς.

Μέτρο 3: Μείωση του ΕΝΦΙΑ για τα φυσικά πρόσωπα

• Σκοπός: το μέτρο αφορά τη μείωση του ΕΝΦΙΑ για τα φυσικά πρόσωπα που είναι ιδιοκτήτες ακινήτων, με στόχο τον περιορισμό της φορολογικής επιβάρυνσης που συνδέεται με την κατοχή ακίνητης περιουσίας. Η μείωση εφαρμόστηκε με νομοθετική ρύθμιση και ανέρχεται μεσοσταθμικά σε 34%, έχοντας υλοποιηθεί αρχικά με μείωση 22% το έτος 2019 και στη συνέχεια με επιπλέον μείωση 13% το έτος 2022.
• Φορέας υλοποίησης: Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ), ΥΠΕΘΟΟ
• Ομάδα-στόχος: η παρέμβαση απευθύνεται σε φυσικά πρόσωπα που διαθέτουν ακίνητη περιουσία και εφαρμόζεται χωρίς ειδικές πρόσθετες προϋποθέσεις. Μέσω της μείωσης του φόρου κατοχής ακινήτων, το μέτρο συμβάλλει στη μείωση του συνολικού κόστους διατήρησης κατοικίας για τους ιδιοκτήτες, ενισχύοντας τη φορολογική ελάφρυνση των νοικοκυριών και τη σταθερότητα του πλαισίου φορολόγησης της ακίνητης περιουσίας.

Μέτρο 4: Κατάργηση φόρου γονικών παροχών – δωρεών για συγγενείς Α’ βαθμού

• Σκοπός: το μέτρο αφορά την κατάργηση του φόρου γονικών παροχών και δωρεών για συγγενείς πρώτου βαθμού, για μεταβιβάσεις αξίας έως 800.000 ευρώ. Η ρύθμιση εφαρμόζεται από την 1η Οκτωβρίου 2021 και αποσκοπεί στη διευκόλυνση της μεταβίβασης ακίνητης περιουσίας εντός της οικογένειας, μειώνοντας το φορολογικό κόστος που συνδέεται με γονικές παροχές και δωρεές.
• Φορέας υλοποίησης: ΑΑΔΕ, ΥΠΕΘΟΟ
• Ομάδα-στόχος: η παρέμβαση απευθύνεται σε γονείς που μεταβιβάζουν ακίνητο σε συγγενείς Α’ βαθμού και εφαρμόζεται για γονικές παροχές και δωρεές αξίας έως 800.000 ευρώ. Μέσω της φορολογικής ελάφρυνσης, το μέτρο μπορεί να συμβάλει στη διευκόλυνση της πρόσβασης σε κατοικία μέσω οικογενειακών μεταβιβάσεων και στη μείωση του συνολικού κόστους απόκτησης ή μεταβίβασης κατοικίας για τα νοικοκυριά.

Μέτρο 5: Φορολογικά κίνητρα για χρήση ηλεκτρονικών συναλλαγών

• Σκοπός: το μέτρο αφορά την παροχή φορολογικού κινήτρου για δαπάνες επισκευής και συντήρησης κατοικίας που πραγματοποιούνται με ηλεκτρονικά μέσα πληρωμής προς συγκεκριμένες κατηγορίες επαγγελματιών. Συγκεκριμένα, προβλέπεται ότι το 30% των επιλέξιμων δαπανών, έως ποσού 5.000 ευρώ ετησίως, εκπίπτει από το φορολογητέο εισόδημα φυσικών προσώπων.
• Φορέας υλοποίησης: ΑΑΔΕ, ΥΠΕΘΟΟ
• Ομάδα-στόχος: η παρέμβαση απευθύνεται σε φυσικά πρόσωπα που πραγματοποιούν εργασίες επισκευής και συντήρησης της κατοικίας τους και εφαρμόζεται χωρίς ειδικές πρόσθετες προϋποθέσεις. Μέσω της σύνδεσης της φορολογικής έκπτωσης με τη χρήση ηλεκτρονικών πληρωμών, το μέτρο επιδιώκει να ενισχύσει την αναβάθμιση και συντήρηση του οικιστικού αποθέματος, να μειώσει το πραγματικό κόστος των σχετικών εργασιών για τα νοικοκυριά και να ενθαρρύνει τη διαφάνεια στις συναλλαγές με επαγγελματίες του κλάδου. Το μέτρο έχει παραταθεί και για το έτος 2026.

Νέο προτεινόμενο μέτρο

Μέτρο 6: Μειωμένος συντελεστής ΦΠΑ για την κατασκευή κοινωνικών και προσιτών κατοικιών

·         Περιγραφή: το προτεινόμενο μέτρο αποσκοπεί στο να παράσχει φορολογικό κίνητρο σε κατασκευαστικές εταιρίες προκειμένου να δραστηριοποιηθούν στην ανέγερση κατοικιών, οι οποίες στη συνέχεια θα εκμισθωθούν μακροχρόνια με προσιτό ή κοινωνικό μίσθωμα. Το μέτρο εντάσσεται στη λογική της πρόσφατης Οδηγίας 2022/542 (ΕΕ) 2022/542 του Συμβουλίου της 5ης Απριλίου 2022 για τον ΦΠΑ η οποία επιτρέπει στα κράτη μέλη μεγαλύτερη ευελιξία στον καθορισμό των μειωμένων συντελεστών. Ειδικότερα, μεταξύ των υπηρεσιών που μπορούν να υπαχθούν σε μειωμένο ΦΠΑ, έχει προστεθεί και «η παροχή και η κατασκευή κατοικιών, στο πλαίσιο κοινωνικής πολιτικής, όπως ορίζεται από τα κράτη μέλη». Η παρέμβαση λειτουργεί συμπληρωματικά προς τα υφιστάμενα προγράμματα ανέγερσης κατοικιών προσιτής και κοινωνικής στέγασης (κοινωνική αντιπαροχή, κοινωνικές κατοικίες σε ανενεργά στρατόπεδα).

·         Φορέας υλοποίησης: ΥΠΕΘΟΟ

·         Συναφείς ευρωπαϊκές πρακτικές:

o   Πορτογαλία: μειωμένος συντελεστής 6% σε ανέγερση κατοικιών και ανακαίνιση, εφόσον το ακίνητο πωλείται για ιδιοκατοίκηση ή προορίζεται για οικονομικά προσιτή μίσθωση κατοικίας.

o   Γαλλία: μειωμένος συντελεστής 10%, για κατασκευή από ιδιωτικές κατασκευαστικές εταιρίες, σε ζώνες στεγαστικής πίεσης, ενοικίαση σε δικαιούχους με μεσαία εισοδήματα σε προσιτό μίσθωμα. Συνδυάζεται και με άλλα φορολογικά κίνητρα (ενδεικτικά, απαλλαγή από ΕΝΦΙΑ).

3.3.4 Στόχος 9 – Διαμόρφωση συστήματος διακυβέρνησης στέγασης

Για τη διαμόρφωση ενός αποτελεσματικού συστήματος διακυβέρνησης της στεγαστικής πολιτικής απαιτούνται αξιόπιστα δεδομένα, τεκμηριωμένα στοιχεία και μηχανισμοί παρακολούθησης της αγοράς κατοικίας. Η ύπαρξη διαθέσιμης πληροφόρησης επιτρέπει τον καλύτερο σχεδιασμό των παρεμβάσεων, την παρακολούθηση της προόδου τους και την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων τους.

Στο πλαίσιο αυτό, υλοποιούνται ήδη δύο (2) υφιστάμενα μέτρα, η Ψηφιακή Πύλη Στεγαστικής Πολιτικής, η οποία συγκεντρώνει πληροφορίες για τα διαθέσιμα στεγαστικά προγράμματα, τις φορολογικές ρυθμίσεις και τις λοιπές παρεμβάσεις, και η Μελέτη για την Εθνική Στεγαστική Πολιτική, η οποία συμβάλλει στην αποτύπωση της υφιστάμενης κατάστασης και των εθνικών αναγκών. Παράλληλα, εξετάζεται η ανάπτυξη ενός (1) νέου μέτρου, του Εθνικού Δείκτη Τιμών για τη διαφάνεια της αγοράς στέγασης, με στόχο την καλύτερη παρακολούθηση των εξελίξεων στις τιμές και την ενίσχυση της διαφάνειας στην αγορά κατοικίας.

Υφιστάμενα μέτρα

Μέτρο 1: Ψηφιακή πύλη στεγαστικής πολιτικής

• Σκοπός: η Ψηφιακή Πύλη Στεγαστικής Πολιτικής αφορά τον σχεδιασμό και τη λειτουργία ενός ενιαίου ψηφιακού σημείου ενημέρωσης για το σύνολο των προγραμμάτων στεγαστικής πολιτικής, των φορολογικών ρυθμίσεων και των λοιπών παρεμβάσεων που σχετίζονται με τη στέγαση. Μέσω της Πύλης, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να ενημερώνονται για τις διαθέσιμες πολιτικές και να εντοπίζουν ευκολότερα τα προγράμματα που ανταποκρίνονται στο προφίλ και τις ανάγκες τους αλλά και για τα αποτελέσματα των στεγαστικών προγραμμάτων τα οποία αναρτώνται σε μηνιαία βάση.
• Φορές υλοποίησης: Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας (ΥΚΟΙΣΟ)

• Ομάδα-στόχος: η Πύλη απευθύνεται σε όλους τους πολίτες, χωρίς ειδικές προϋποθέσεις πρόσβασης, ενισχύοντας τη διαφάνεια, την προσβασιμότητα και την καλύτερη κατανόηση των διαθέσιμων στεγαστικών εργαλείων. Με τη συγκέντρωση της πληροφόρησης σε μία ενιαία πλατφόρμα, διευκολύνεται η πλοήγηση των πολιτών στο σύστημα στεγαστικής πολιτικής, ενισχύεται η πολιτική λογοδοσία και υποστηρίζεται η αποτελεσματικότερη αξιοποίηση των υφιστάμενων και μελλοντικών παρεμβάσεων.

Μέτρο 2: Μελέτη Εθνικής Στρατηγικής Στεγαστικής Πολιτικής

• Σκοπός: η Μελέτη Εθνικής Στρατηγικής Στεγαστικής Πολιτικής στοχεύει στη συγκέντρωση και ανάλυση ποσοτικών και ποιοτικών δεδομένων για τη στέγαση, με σκοπό τη στήριξη τεκμηριωμένων στρατηγικών αποφάσεων. Μέσα από τη μελέτη επιδιώκεται η διαμόρφωση μιας συνεκτικής και μακροπρόθεσμης πολιτικής στέγασης, η οποία θα λαμβάνει υπόψη τις στεγαστικές ανάγκες του πληθυσμού και θα ενσωματώνει τις αρχές της κοινωνικής συνοχής, της οικονομικής βιωσιμότητας και της περιβαλλοντικής ευαισθησίας. Η στρατηγική που θα προκύψει από τη μελέτη αναμένεται να αποτελέσει τη βάση για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση ολιστικής δέσμης μέτρων στεγαστικής πολιτικής, με έμφαση στη διαφάνεια, την αποτελεσματικότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη.
• Φορέας υλοποίησης: ΥΚΟΙΣΟ
• Ομάδα-στόχος: οι ωφελούμενοι της παρέμβασης είναι έμμεσα οι πολίτες που θα επωφεληθούν από τα στεγαστικά προγράμματα και τις πολιτικές που θα σχεδιαστούν στη βάση της Εθνικής Στρατηγικής.
• Πηγή χρηματοδότησης: Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΤΑΑ)

Νέο προτεινόμενο μέτρο

Μέτρο 3: Θεσμοθέτηση εθνικού δείκτη τιμών

·         Περιγραφή:  η θεσμοθέτηση εθνικού δείκτη τιμών ακινήτων στοχεύει στη δημιουργία ενός ενιαίου και αξιόπιστου μηχανισμού παρακολούθησης των τιμών αγοράς και μίσθωσης κατοικιών σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο. Ο δείκτης θα ενισχύσει τη διαφάνεια στην αγορά κατοικίας, θα επιτρέψει την έγκαιρη αναγνώριση περιοχών με αυξημένη στεγαστική πίεση και θα στηρίξει τη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων για τον σχεδιασμό στεγαστικών πολιτικών.

·         Η λειτουργία του δείκτη μπορεί να βασιστεί στη συνδυαστική αξιοποίηση υφιστάμενων πηγών δεδομένων, όπως στοιχεία μεταβιβάσεων, μισθώσεων, τραπεζικών αποτιμήσεων, φορολογικών δηλώσεων και διαθέσιμων δεικτών της αγοράς. Μέσω τακτικής επικαιροποίησης και δημοσίευσης συγκρίσιμων στοιχείων, ο δείκτης θα μπορεί να λειτουργεί ως εργαλείο παρακολούθησης της προσιτότητας, αξιολόγησης της αποτελεσματικότητας των μέτρων και εντοπισμού στρεβλώσεων στην αγορά κατοικίας.

·         Συναφής διεθνής πρακτική: αντίστοιχη διεθνής πρακτική αποτελεί ο δείκτης τιμών της Γερμανίας (Mietspiegel) που λειτουργεί ως επίσημος τοπικός δείκτης αναφοράς μισθωμάτων και καταρτίζεται με βάση πραγματικά στοιχεία αγοράς, λαμβάνοντας υπόψη χαρακτηριστικά όπως η περιοχή, το μέγεθος, η ποιότητα, ο εξοπλισμός και η γειτονιά του ακινήτου.

·         Προστιθέμενη αξία στο ελληνικό πλαίσιο: Ο εθνικός δείκτης τιμών μπορεί να αποτελέσει τη βάση για τη διάκριση μεταξύ ελεύθερης και ρυθμιζόμενης αγοράς μίσθωσης, με τρόπο στοχευμένο και τεκμηριωμένο. Μέσω αντικειμενικών δεδομένων για τις τιμές, την περιοχή, την ποιότητα και την ενεργειακή κατάσταση των κατοικιών, θα μπορεί να προσδιορίζεται πότε μια κατηγορία ακινήτων παραμένει στην ελεύθερη αγορά και πότε απαιτείται ειδικότερο πλαίσιο προστασίας των ενοικιαστών. Ιδίως για κατοικίες χαμηλής ποιότητας ή χαμηλής ενεργειακής απόδοσης, ο δείκτης θα μπορούσε να αξιοποιηθεί ως εργαλείο αναφοράς για τον καθορισμό ανώτατων ευρών μισθώματος ή άλλων κανόνων ρύθμισης της αγοράς. Παράλληλα, η αναβάθμιση του ακινήτου, μέσω της αξιοποίησης υφιστάμενων κινήτρων όπως τα προγράμματα «Εξοικονομώ» και «Αναβαθμίζω το Σπίτι μου», θα μπορούσε να αποτελέσει προϋπόθεση για την επανένταξή του σε πιο ελεύθερο πλαίσιο διαμόρφωσης τιμών.