Υπουργείο Εσωτερικών

Δικτυακός Τόπος Διαβουλεύσεων

• Σχόλιο του χρήστη 'Ελένη Χριστοδουλοπούλου' | 24 Μαΐου 2026, 20:35

  Μόνιμος Σύνδεσμος

  Με το παρόν υποβάλλονται παρατηρήσεις και αντιρρήσεις επί βασικών διατάξεων του Μέρους Β΄ του Πρώτου Βιβλίου του σχεδίου νέου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης, οι οποίες αφορούν τον χρόνο διεξαγωγής των αυτοδιοικητικών εκλογών, την καθιέρωση συστήματος εναλλακτικής ψήφου, τη δημιουργία αιρετών χωρίς σταυρό προτίμησης και την πρόβλεψη ηλεκτρονικής ψηφοφορίας. Οι προτεινόμενες ρυθμίσεις μεταβάλλουν ουσιωδώς τον χαρακτήρα της αυτοδιοικητικής εκλογικής διαδικασίας και επηρεάζουν άμεσα τη δημοκρατική νομιμοποίηση των αιρετών οργάνων, ιδίως στους μικρούς, ορεινούς, νησιωτικούς και πολυκοινοτικούς δήμους της χώρας. Η τοπική αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά με τεχνοκρατικά ή στείρα διοικητικά κριτήρια. Αποτελεί θεσμό άμεσης λαϊκής συμμετοχής, στενά συνδεδεμένο με την κοινωνική συνοχή, τη χωρική εκπροσώπηση και την προσωπική σχέση αιρετού και τοπικής κοινωνίας, όπως κατοχυρώνεται και από το άρθρο 102 του Συντάγματος. 1. Αντίθεση στη μεταφορά του χρόνου διεξαγωγής των αυτοδιοικητικών εκλογών σε χειμερινή περίοδο. Η προτεινόμενη αλλαγή του χρόνου διεξαγωγής των αυτοδιοικητικών εκλογών δημιουργεί σοβαρά ζητήματα ουσιαστικής δημοκρατικής συμμετοχής και ισότητας άσκησης του εκλογικού δικαιώματος. Η επιλογή χειμερινής περιόδου αντιμετωπίζει το ζήτημα με υπερβολικά τεχνοκρατικό τρόπο, δίνοντας έμφαση αποκλειστικά στη συντομότερη ανάληψη καθηκόντων από τις νέες δημοτικές αρχές, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις πραγματικές κοινωνικές, γεωγραφικές και κλιματολογικές συνθήκες της ελληνικής περιφέρειας. Η διεξαγωγή εκλογών κατά τον Νοέμβριο: - δυσχεραίνει σημαντικά τη μετακίνηση εκλογέων σε ορεινούς και νησιωτικούς δήμους, - αυξάνει αντικειμενικά τον κίνδυνο αποχής, - περιορίζει την προσβασιμότητα ηλικιωμένων και ευάλωτων πολιτών, - καθιστά δυσχερή την πολιτική και προεκλογική δραστηριότητα, - επηρεάζει δυσανάλογα τους μικρούς δήμους της περιφέρειας σε σχέση με τα μεγάλα αστικά κέντρα. Στους ορεινούς δήμους: - οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες, - η περιορισμένη προσβασιμότητα, - η δυσκολία μετακίνησης μεταξύ οικισμών, - η μικρότερη διάρκεια ημέρας, επηρεάζουν άμεσα την ελεύθερη και ουσιαστική έκφραση της λαϊκής βούλησης. Αντίστοιχα, στους νησιωτικούς δήμους: - οι χειμερινές ακτοπλοϊκές δυσκολίες, - οι συχνές διακοπές συνδέσεων λόγω καιρού, - και η μειωμένη δυνατότητα μετακίνησης, δημιουργούν πραγματικά εμπόδια στη συμμετοχή των πολιτών. Περαιτέρω, η επιλογή του Νοεμβρίου αγνοεί πλήρως τις ανάγκες του αγροτικού κόσμου. Πρόκειται για ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο αγροτικών εργασιών, ιδίως σε ελαιοπαραγωγικές περιοχές, με αποτέλεσμα να περιορίζεται ουσιαστικά η δυνατότητα πολιτικής συμμετοχής σημαντικού μέρους του πληθυσμού της περιφέρειας. Η συνταγματικά κατοχυρωμένη αρχή της λαϊκής κυριαρχίας (άρθρο 1 Συντάγματος), η ουσιαστική ισότητα της ψήφου και η ελεύθερη συμμετοχή στην πολιτική ζωή επιβάλλουν στον νομοθέτη όχι μόνο να οργανώνει τυπικά εκλογές, αλλά να εξασφαλίζει πραγματικές και ισότιμες συνθήκες συμμετοχής όλων των πολιτών. Η μέχρι σήμερα διεξαγωγή των αυτοδιοικητικών εκλογών στις αρχές Οκτωβρίου εξασφαλίζει σαφώς καλύτερες συνθήκες: - μετακίνησης, - πολιτικής συμμετοχής, - προεκλογικής επικοινωνίας και δυνατότητας οργάνωσης υπαίθριων προεκλογικών συγκεντρώσεων, - ισότητας μεταξύ αστικών, ορεινών και νησιωτικών περιοχών, - και αυξημένης συμμετοχής. Η τοπική αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να σχεδιάζεται αποκλειστικά με βάση τις ανάγκες των μεγάλων πόλεων, αγνοώντας τις ιδιαίτερες συνθήκες της ορεινής και νησιωτικής Ελλάδας. Για τους λόγους αυτούς προτείνεται η διατήρηση της διεξαγωγής των αυτοδιοικητικών εκλογών στις αρχές Οκτωβρίου. 2. Αντίθεση στην καθιέρωση συστήματος εναλλακτικής ψήφου. Η εισαγωγή συστήματος εναλλακτικής ψήφου στην τοπική αυτοδιοίκηση δημιουργεί σοβαρά ζητήματα δημοκρατικής νομιμοποίησης, ασφάλειας δικαίου, διαφάνειας και αμεσότητας της λαϊκής βούλησης. Το προτεινόμενο σύστημα αλλοιώνει τον άμεσο χαρακτήρα της ψήφου, καθώς επιτρέπει την εκλογή υποψηφίων όχι αποκλειστικά βάσει της αρχικής και άμεσης επιλογής του εκλογέα, αλλά μέσω διαδοχικών μεταφορών προτιμήσεων και επανακατανομών ψήφων. Η λογική αυτή απομακρύνεται από την παραδοσιακή και συνταγματικά εδραιωμένη αρχή της άμεσης εκλογής των αιρετών οργάνων της τοπικής αυτοδιοίκησης. Ο εκλογέας ενδέχεται τελικώς να συμβάλει στην εκλογή προσώπου που δεν αποτελεί την πραγματική και άμεση πολιτική του επιλογή. Η ψήφος καταστρατηγείται και αποκτά «δευτερογενή» λειτουργία μέσω μεταφοράς προτιμήσεων, γεγονός που απομακρύνει το τελικό αποτέλεσμα από την αρχική εκλογική βούληση. Περαιτέρω, το σύστημα: - είναι ιδιαίτερα σύνθετο, - δυσχερώς κατανοητό από μεγάλο μέρος του εκλογικού σώματος, - αυξάνει τον κίνδυνο σύγχυσης και άκυρων ψηφοδελτίων, - δυσκολεύει τον άμεσο κοινωνικό έλεγχο της διαδικασίας. Η εκλογική διαδικασία οφείλει να είναι απλή, σαφής και άμεσα κατανοητή από τον μέσο πολίτη. Η πολυπλοκότητα του συστήματος επιβαρύνει δυσανάλογα: - ηλικιωμένους πολίτες, - μικρές τοπικές κοινωνίες, - πολίτες περιοχών με χαμηλότερη διοικητική και ψηφιακή εξοικείωση. Επιπλέον, η εναλλακτική ψήφος ενθαρρύνει: - στρατηγικές δευτερογενών επιλογών, - προεκλογικές συναλλαγές μεταφοράς προτιμήσεων, - εκλογικούς τακτικισμούς, - παρασκηνιακές συμφωνίες. Αντί να ενισχύεται η καθαρή λαϊκή εντολή, ενισχύεται η διαχείριση εκλογικών ισορροπιών μέσω τεχνικών μηχανισμών. Η αρχή της αναλογικότητας επιβάλλει κάθε μεταβολή εκλογικού συστήματος να είναι: - απολύτως αναγκαία, - πρόσφορη, - και ηπιότερη δυνατή. Δεν τεκμηριώνεται επαρκώς ότι το ισχύον σύστημα δημιουργεί τέτοιες δυσλειτουργίες που να δικαιολογούν τόσο ριζική αλλαγή της εκλογικής διαδικασίας. Για τους λόγους αυτούς προτείνεται η μη υιοθέτηση συστήματος εναλλακτικής ψήφου στην τοπική αυτοδιοίκηση. 3. Αντίθεση στη δημιουργία αιρετών χωρίς σταυρό προτίμησης. Η πρόβλεψη εκλογής μέρους των δημοτικών ή περιφερειακών συμβούλων χωρίς σταυρό προτίμησης δημιουργεί σοβαρά ζητήματα: - ισότητας εκλογικού αγώνα, - δημοκρατικής νομιμοποίησης, - ουσιαστικής αντιπροσώπευσης, - και εσωτερικής δημοκρατίας της αυτοδιοίκησης. Η τοπική αυτοδιοίκηση έχει διαφορετική φύση από το εθνικό κοινοβουλευτικό σύστημα. Η νομιμοποίησή της βασίζεται πρωτίστως: - στην προσωπική σχέση αιρετού και τοπικής κοινωνίας, - στην άμεση λογοδοσία, - στην προσωπική ψήφο εμπιστοσύνης, - και στη χωρική εκπροσώπηση κοινοτήτων και οικισμών. Η εισαγωγή αιρετών χωρίς σταυρό δημιουργεί στην πράξη δύο κατηγορίες υποψηφίων: α) Υποψήφιοι που εκτίθενται στην άμεση λαϊκή κρίση Οι υποψήφιοι με σταυρό: - δίνουν προσωπικό προεκλογικό αγώνα, - κρίνονται άμεσα από τους πολίτες, - χρειάζονται πραγματική κοινωνική αποδοχή, - λογοδοτούν προσωπικά στις τοπικές κοινωνίες. β) Υποψήφιοι προστατευμένης εκλογής μέσω λίστας Οι υποψήφιοι χωρίς σταυρό: - δεν υπόκεινται στην ίδια εκλογική δοκιμασία, - δεν χρειάζεται να ζητήσουν προσωπική ψήφο, - εκλέγονται ουσιαστικά μέσω της επιλογής του επικεφαλής της παράταξης. Η διαφοροποίηση αυτή παραβιάζει την αρχή της ισότητας των όρων του εκλογικού ανταγωνισμού. Δημιουργείται επίσης σοβαρό ζήτημα ουσιαστικής ισότητας της ψήφου, καθώς μέρος των αιρετών δεν θα διαθέτει άμεση προσωπική λαϊκή νομιμοποίηση. Η ρύθμιση ενισχύει υπέρμετρα: - τον αρχηγικό χαρακτήρα των παρατάξεων, - την εξάρτηση των συμβούλων από τον δήμαρχο, - τις εσωτερικές παραταξιακές εξαρτήσεις. Αντίθετα, αποδυναμώνει: - την ανεξαρτησία των αιρετών, - την προσωπική λογοδοσία, - την αντιπροσώπευση μικρών κοινοτήτων. Το πρόβλημα είναι εντονότερο στους μικρούς, ορεινούς και πολυκοινοτικούς δήμους, όπου η προσωπική ψήφος αποτελεί τον πυρήνα της δημοκρατικής νομιμοποίησης. Είναι θεσμικά άδικο υποψήφιοι που δίνουν πραγματικό προσωπικό αγώνα στις τοπικές κοινωνίες να ανταγωνίζονται άλλους υποψηφίους που απολαμβάνουν προνομιακή εκλογή μέσω λίστας. Η αρχή της ισότητας (άρθρο 4 Συντάγματος), η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας (άρθρο 1 Συντάγματος) και η ειδική συνταγματική κατοχύρωση της τοπικής αυτοδιοίκησης (άρθρο 102 Συντάγματος) επιβάλλουν η εκλογή των αιρετών να στηρίζεται κατά κύριο λόγο στην άμεση λαϊκή επιλογή. Η αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να μετατραπεί σε σύστημα κλειστής παραταξιακής επετηρίδας. Για τους λόγους αυτούς προτείνεται η διατήρηση της άμεσης εκλογής όλων των αιρετών με σταυρό προτίμησης. 4. Αντίθεση στην ηλεκτρονική ψηφοφορία. Η πρόβλεψη ηλεκτρονικής ψηφοφορίας στις αυτοδιοικητικές εκλογές δημιουργεί σοβαρά ζητήματα συνταγματικότητας, διαφάνειας, μυστικότητας της ψήφου και αξιοπιστίας της εκλογικής διαδικασίας. Η εκλογική διαδικασία αποτελεί τον πυρήνα της δημοκρατικής νομιμοποίησης και δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως απλή τεχνική ή διοικητική διαδικασία. Η εξ αποστάσεως ηλεκτρονική ψήφος δεν μπορεί να διασφαλίσει επαρκώς: - ότι ο εκλογέας ψηφίζει χωρίς επιρροή τρίτων, - ότι δεν υπάρχει πίεση ή καθοδήγηση, - ότι η ψήφος παραμένει πραγματικά μυστική. Στις μικρές τοπικές κοινωνίες, όπου οι προσωπικές και κοινωνικές εξαρτήσεις είναι εντονότερες, οι κίνδυνοι αυτοί είναι αυξημένοι. Επιπλέον, η ηλεκτρονική ψηφοφορία καταργεί τον άμεσο δημόσιο και κοινωνικό έλεγχο της εκλογικής διαδικασίας. Στη φυσική κάλπη: - υπάρχει παρουσία δικαστικών αντιπροσώπων, - παρουσία εκπροσώπων συνδυασμών, - δημόσια καταμέτρηση, - φυσική επανακαταμέτρηση ψηφοδελτίων. Αντίθετα, στην ηλεκτρονική ψήφο ο έλεγχος μεταφέρεται: - σε λογισμικά, - σε πληροφοριακά συστήματα, - σε τεχνικούς διαχειριστές, - σε μηχανισμούς μη ελέγξιμους από τον μέσο πολίτη. Η δημοκρατική διαδικασία πρέπει όχι μόνο να είναι ασφαλής, αλλά και να είναι κοινωνικά επαληθεύσιμη. Περαιτέρω: - καμία ηλεκτρονική υποδομή δεν είναι απολύτως απρόσβλητη, - δεν διασφαλίζεται πλήρως η δυνατότητα ουσιαστικής επανακαταμέτρησης, - δημιουργείται κίνδυνος αμφισβήτησης του αποτελέσματος. Σε εκλογικές διαδικασίες ακόμη και η εύλογη υπόνοια ανασφάλειας αρκεί για να πλήξει τη δημοκρατική νομιμοποίηση. Επιπλέον, η ηλεκτρονική ψηφοφορία δημιουργεί ουσιαστική ανισότητα συμμετοχής: - λόγω ψηφιακού αποκλεισμού, - λόγω άνισης πρόσβασης σε υποδομές, - λόγω χαμηλότερης ψηφιακής εξοικείωσης ηλικιωμένων πολιτών, - ιδιαίτερα σε ορεινές και νησιωτικές περιοχές. Η αρχή της ισότητας της ψήφου δεν είναι μόνο αριθμητική αλλά και ουσιαστική. Το σχέδιο νόμου δεν τεκμηριώνει επαρκώς ότι η τόσο σοβαρή αυτή μεταβολή είναι αναγκαία και απολύτως αναλογική. Η επίκληση απλής «διευκόλυνσης» δεν αρκεί για μεταβολή που επηρεάζει τον πυρήνα της εκλογικής διαδικασίας. Η τοπική αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να αποτελέσει πεδίο θεσμικού πειραματισμού σε τόσο κρίσιμο δημοκρατικό ζήτημα. Για τους λόγους αυτούς προτείνεται: - η απόσυρση των σχετικών διατάξεων περί ηλεκτρονικής ψήφου, - ή επικουρικά, - ο αυστηρός περιορισμός τους μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, χωρίς υποκατάσταση της φυσικής κάλπης ως βασικού τρόπου άσκησης του εκλογικού δικαιώματος.