Υπουργείο Πολιτισμού | Δικτυακός Τόπος Διαβουλεύσεων

Σχόλιο του χρήστη 'ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΠΛΑΤΣΙΔΑΚΗΣ' | 1 Ιανουαρίου 2026, 13:40

Μόνιμος Σύνδεσμος

Θα αναφερθώ σε μία σχετικά πρόσφατη υπόθεση διότι τα δικαστικά λάθη είναι τόσο παλιά όσο και ο νόμος. Αλλά κάποιες φορές ξεπερνούν κάθε όριο απογοήτευσης, ιδίως όταν καταρρακώνουν το αίσθημα δικαιοσύνης και κάνουν κομμάτια τη λογική. Ή μάλλον, όταν τη λερώνουν με... ντοματόσουπα. Το «Κορίτσι με το Μαργαριταρένιο Σκουλαρίκι» (περ. 1665) είναι ο πιο διάσημος πίνακας του Ολλανδού ζωγράφου Γιοχάνες Βερμέερ και συχνά αποκαλείται η «Μόνα Λίζα του Βορρά» λόγω του μυστηριώδους βλέμματος και της καθηλωτικής του αύρας. μόνιμα στη συλλογή του μουσείου Mauritshuis στη Χάγη της Ολλανδίας. Μετά την επίθεση στο ανυπεράσπιστο «Κορίτσι με το Μαργαριταρένιο Σκουλαρίκι» στις 27 Οκτωβρίου 2023, η Δικαιοσύνη πήρε τη μεγάλη της απόφαση: «Αθώοι οι βάνδαλοι της τέχνης». Η απόφαση – φυσικά στα αγγλικά, έτσι για το κύρος – είναι σχεδόν αδύνατο να μεταφραστεί σε κανονική ανθρώπινη γλώσσα. Όλα περιστρέφονται γύρω από τον περιβόητο όρο «chilling effect». Μεταφράζω: το chilling effect εμφανίζεται όταν η άσκηση ενός συνταγματικού δικαιώματος – ιδίως της ελευθερίας έκφρασης – αποθαρρύνεται ή εμποδίζεται λόγω του ενδεχομένου ή της απειλής δίωξης ή άλλων νομικών συνεπειών. Πάντα είχα την εντύπωση πως «έκφραση γνώμης» σημαίνει λόγια, επιχειρήματα – όχι το να πετάς κονσέρβες σούπας σε εύθραυστα έργα τέχνης. Και αν κάποιος κάνει τον κόπο να ταξιδέψει από άλλη χώρα για να θαυμάσει αυτό το έργο; Δεν παραβιάζεται το δικό του δικαίωμα; Οπότε, τι τελικά μετρά περισσότερο; Μια επιδεικτική, ανώφελη πράξη από μια χούφτα βάνδαλους ή τα δικαιώματα όλων όσων αγαπούν και σέβονται την τέχνη; Καλώς ήρθατε στη Χάγη, την πόλη της Ειρήνης και της Δικαιοσύνης. Ή, τουλάχιστον, έτσι λένε… Ο όρος chilling effect (στα ελληνικά αποδίδεται συχνά ως «παραλυτική επίδραση» ή «αποτρεπτικό αποτέλεσμα») περιγράφει μια κατάσταση όπου άνθρωποι αποφεύγουν να ασκήσουν ένα νόμιμο δικαίωμα – συνήθως την ελευθερία λόγου ή έκφρασης – από φόβο μήπως τιμωρηθούν ή διωχθούν νομικά. Πχ. αν ένας δημοσιογράφος ξέρει ότι, αν γράψει ένα άρθρο που ασκεί κριτική στην κυβέρνηση, υπάρχει κίνδυνος να του κάνουν μήνυση, να τον απολύσουν ή να τον σέρνουν στα δικαστήρια για χρόνια... τότε ίσως δεν το γράψει καθόλου. Αυτός ο φόβος προκαλεί το chilling effect. Ονομάζεται δε έτσι επειδή "παγώνει" τη δράση – οι άνθρωποι αυτολογοκρίνονται και αποσύρονται από τον δημόσιο λόγο ή από νόμιμες ενέργειες, λόγω πιθανού κόστους ή ρίσκου. Στην παραπάνω υπόθεση του μουσείου Mauritshuis με το έργο τέχνης, το δικαστήριο θεώρησε ότι αν τιμωρηθούν οι ακτιβιστές, μπορεί να δημιουργηθεί ένα chilling effect που θα αποτρέψει άλλους από το να διαμαρτυρηθούν για κοινωνικά ή περιβαλλοντικά ζητήματα – ακόμα κι αν οι πράξεις τους είναι συμβολικές ή ακραίες. Θεωρώ, όμως, ότι αυτό είναι παρερμηνεία του όρου γιατί η ελευθερία έκφρασης δεν σημαίνει πως μπορείς να καταστρέφεις δημόσια ή ιδιωτική περιουσία χωρίς συνέπειες. Πώς όμως το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ) αντιμετωπίζει την έννοια του chilling effect (αποτρεπτική επίδραση) στη νομολογία του? Τι είναι το Chilling Effect στο πλαίσιο του ΕΔΑΔ; Το chilling effect αναφέρεται στην αποθάρρυνση ατόμων από την άσκηση των δικαιωμάτων τους, ιδιαίτερα της ελευθερίας έκφρασης, λόγω του φόβου πιθανών νομικών συνεπειών ή άλλων κυρώσεων. Το ΕΔΑΔ αναγνωρίζει ότι τέτοιες αποθαρρυντικές επιδράσεις μπορούν να προκύψουν από υπερβολικά αυστηρά ή ασαφή νομικά μέτρα, οδηγώντας σε αυτολογοκρισία και περιορισμό του δημόσιου διαλόγου. Εφαρμογή του Chilling Effect στη Νομολογία του ΕΔΑΔ: Το ΕΔΑΔ έχει εφαρμόσει την έννοια του chilling effect σε διάφορες υποθέσεις που αφορούν την ελευθερία έκφρασης. Συγκεκριμένα, έχει επισημάνει ότι η επιβολή ποινικών κυρώσεων σε δημοσιογράφους για τη δημοσίευση πληροφοριών μπορεί να έχει αποτρεπτική επίδραση στην ελευθερία του Τύπου. Για παράδειγμα, στην υπόθεση Reichman κατά Γαλλίας, το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι η προσφυγή σε ποινικές διαδικασίες μπορεί να έχει αποτρεπτική επίδραση στην ελευθερία έκφρασης. Σημασία για τη Δημοκρατία: Το ΕΔΑΔ υπογραμμίζει ότι η ελευθερία έκφρασης αποτελεί θεμέλιο μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Ως εκ τούτου, οποιοσδήποτε περιορισμός πρέπει να είναι αναλογικός και να μην δημιουργεί φόβο ή αυτολογοκρισία στους πολίτες. Η αναγνώριση του chilling effect από το Δικαστήριο λειτουργεί ως μηχανισμός ελέγχου για την προστασία της ελευθερίας έκφρασης από υπερβολικές ή καταχρηστικές παρεμβάσεις. Συνολικά, το ΕΔΑΔ χρησιμοποιεί την έννοια του chilling effect για να αξιολογήσει τον αντίκτυπο των κρατικών ενεργειών στην ελευθερία έκφρασης, διασφαλίζοντας ότι τα άτομα δεν αποθαρρύνονται από την άσκηση των δικαιωμάτων τους λόγω φόβου πιθανών κυρώσεων.