Αρχική Αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου και συναφείς διατάξειςΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ – ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΕΜΠΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΑΣΤΙΚΟΥ ΚΩΔΙΚΑ Άρθρο 3 Αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου – Αντικατάσταση Πέμπτου Βιβλίου Αστικού ΚώδικαΣχόλιο του χρήστη Βασίλειος Γιουμίδης | 26 Μαρτίου 2026, 19:02
  • Σχόλιο του χρήστη 'Βασίλειος Γιουμίδης' | 26 Μαρτίου 2026, 19:02

    Σχετικά με τα άρθρα 1892, 1894 του σχεδίου: Επ’ αφορμή της φύσης και το περιεχομένου της εκ του νόμου περιορισμένης ευθύνης του κληρονόμου έναντι της δανειστών της κληρονομίας [δανειστών του κληρονομουμένου, δανειστών με και μετά την επαγωγή (λχ βάρη, κληροδοσίες κλπ.)] και σε σχέση με τη διατύπωση των άρθρων 1892, 1894 [το τελευταίο σχετικά με την ίδρυση χωριστής ομάδας δικαίου μόνο μετά την έκδοση απόφασης περί δικαστικής εκκαθάρισης)], μας δημιουργήθηκε η απορία: ο κληρονόμος, ενόψει της απαλοιφής της παλαιάς ΑΚ 1905 που μιλούσε ξεκάθαρα για χωρισμό περιουσιών και συντρόφευε την κατ’ ΑΚ 1904 περιορισμένη ευθύνη, αν η ευθύνη είναι cum ή pro viribus; Ο εν λόγω προβληματισμός είχε ανακύψει στο πλαίσιο της ΑΚ 479, για την οποία οι υποστηριχτές της pro viribus ευθύνης, αναγνωρίζοντας μεν τα σαγηνευτικά de lege ferenda επιχειρήματα της cum viribus ευθύνης, δέχονταν εν τούτοις ότι δεν ήταν δυνατή η αποδοχή της, ενόψει της έλλειψης χωριστής ομάδας δικαίου. Επικαλούνταν μάλιστα argumentum από τα άρθρα 1904, 1905: ακριβώς επειδή εκεί ο νομοθέτης δεν αρκούνταν στο να προβλέψει τον περιορισμό της ευθύνης (ΑΚ 1904), αλλά μιλούσε ξεκάθαρα για χωριστή ομάδα δικαίου στην επόμενη διάταξη, ώστε να διασφαλίσει ότι η ευθύνη θα ήταν κατ’ αντικείμενο και όχι λογιστική (cum και όχι pro viribus αντίστοιχα). Μάλιστα η παλαιά καταργηθείσα διάταξη του BGB § 419 παράπεμπε στις διατάξεις περί ευθύνης κληρονόμου, όπου ήταν σαφής η ύπαρξη χωριστής ομάδας δικαίου, ώστε να μπορεί να βασιστεί εκεί η cum viribus ευθύνη. Κάτι τέτοιο όμως δεν συνάδει με τις διατάξεις του ελλΑΚ (1) . Έτσι μόνη η ύπαρξη χωριστής ομάδας δικαίου (Sondervermögen/patrimoine séparé) την οποία καθιερώνει μόνος ο νομοθέτης (αλλιώς θα είχε επιτραπεί και ο θεσμός του Τrsut, του εμπιστεύματος δηλ.) ή μια συμφωνία με τους δανειστές (2) , καθιστά συγκεκριμένα περιουσιακά στοιχεία υπέγγυα σε συγκεκριμένους δανειστές, π.χ. ατομική περιουσία στους ατομικούς δανειστές και κληρονομιαία σε κληρονομικούς. Τούτο καλείται αμφιμερής χωρισμός, σε ελεύθερη απόδοση του γερμανικού doppelseitige Haftungssonderung (3) . Η λεγόμενη cum viribus hereditatis ευθύνη, σε αντίθεση με την pro viribus ευθύνη, δεν συνιστά περιορισμό της ευθύνης κατά αντικείμενο, με την έννοια της απομόνωσης συγκεκριμένων περιουσιακών στοιχείων προς ικανοποίηση ορισμένων μόνο δανειστών του ίδιου οφειλέτη, αλλά οδηγεί στο να παραμένει υπέγγυα όλη μεν η περιουσία του οφειλέτη έναντι όλων των δανειστών του, μέχρι όμως το ύψος της κληρονομιαίας περιουσίας. Γιατί συμβαίνει αυτό; Αφετηρία του όλου ζητήματος της ευθύνης του κληρονόμου και της εν γένει δυνατότητας περιορισμού αποτελεί μια βασική αρχή η οποία αποτυπώνεται με ρητή διάταξη σε κωδικοποιήσεις της λεγόμενης ρομανικής οικογένειας (CC.fr. 2284,2285=2092,20293 anc., Cod.civ.esp. 1911, CC.It. 2740). Περιεχόμενο της αρχής συνίσταται στο ότι κάθε οφειλέτης ευθύνεται απεριορίστως, με όλα του δηλ. τα περιουσιακά στοιχεία απέναντι στους δανειστές του. Παρά τη μη ρητή νομοθετική αποτύπωση της αρχής αυτής, όπως έχει γράψει ο καθηγητής Κεραμεύς(4) η αρχή αυτή αναγνωρίζεται κανονικά και σε έννομες τάξεις της γερμανικής οικογένειας (5) . Η αρχή αυτή αφορά κατά βάση τη δυνατότητα των δανειστών χρηματικών απαιτήσεων και την εξουσία τους να επιληφθούν οποιουδήποτε στοιχείου της περιουσίας του οφειλέτη του, υπό την επιφύλαξη ειδικών διατάξεων (6) . Πολύ συνοπτικά καταλήγει η θεωρία στο εξής: κάθε πρόσωπο έχει μια περιουσία (7) ( απεριόριστα υπέγγυα στους δανειστές του) και δεν μπορεί να δημιουργεί από μόνο του (λχ με δικαιοπραξίες) χωριστές περιουσίες. Ίσως γι’ αυτό άλλωστε δεν αναγνωρίζεται σε δίκαια όπως το ελληνικό ο θεσμός Trusts (εμπίστευμα). Οι χωριστές περιουσίες αποτελούν λοιπόν ομάδες δικαίου (Universitas jurii), και στα δίκαια της ρωμανικής και γερμανικής οικογένειας μπορούν προκύπτουν μόνο βάση του νόμου και όχι από την ιδιωτική βούληση (8) . Στο νέο νομοθετικό σχέδιο, όμως, δεν προβλέπεται αντίστοιχη διάταξη με το άρθρο 1905 ΑΚ. Ο χωρισμός περιουσίας εμφανίζεται μόνο στην περίπτωση δικαστικής εκκαθάρισης και μάλιστα μετά την έκδοση της σχετικής απόφασης. Ανακύπτει έτσι το κρίσιμο ερώτημα: πριν από το στάδιο αυτό, υφίσταται ή όχι σύγχυση της κληρονομιαίας με την ατομική περιουσία του κληρονόμου; Η διατύπωση ότι «ο κληρονόμος δεν ευθύνεται με την ατομική του περιουσία δεν αρκεί για να θεμελιώσει cum viribus ευθύνη. Και δεν αποκλείει με ακαταμάχητο τρόπο την pro viribus ευθύνη, εκτός κι αν ερμηνεύαμε φορμαλιστικά το νόμο, αδιαφορώντας για την κατάργηση της ΑΚ 1905, σε περίπτωση φυσικά κάτι τέτοιο έγινε από άγνοια του προβλήματος. Ελλείψει ρητής καθιέρωσης χωριστής ομάδας δικαίου, εφαρμόζονται οι γενικές αρχές της αναγκαστικής εκτέλεσης, με αποτέλεσμα ο δανειστής να δύναται να στραφεί κατά του συνόλου της περιουσίας του οφειλέτη. Με την επιφύλαξη των ακατάσχετων δεν αναγνωρίζει κατ’ αρχήν το δίκαιο μας κάποιο περιορισμό του δανειστή, ως προς το τι θα κατάσχει και σε κάθε περίπτωση, ο κληρονόμος παραμένει -παρά το περιορισμό της ευθύνης- οφειλέτης των κληρονομικών δανειστών, ήτοι παθητικό υποκείμενο των απαιτήσεων τους. Δεν ευθύνεται δηλ. η κληρονομία ως estate, ή σαν οιονεί νομικό πρόσωπο όπως στο σουηδικό δίκαιο. Δικαιοσυγκριτικά στο αυστριακό δίκαιο όπου προβλέπεται Inventarhaftung, ελλείψει διάταξης που να μιλά για χωριστή ομάδα δικαίου γίνεται δεκτή η pro viribus ευθύνη του κληρονόμου (9) . Εκεί ο τελευταίος καλείται να κάνει απογραφή [δεν υπάρχει αντίστοιχη διάταξη στο σχέδιο για τον απλό κληρονόμο που ευθύνεται εκ του νόμου περιορισμένα], ώστε να προκύψει και η αξία των κληρονομιαίων μέχρι των ύψος των οποίων και θα ευθύνεται. Η συγκριτική επισκόπηση επιβεβαιώνει ότι ο περιορισμός της ευθύνης μέσω διαχωρισμού περιουσίας προϋποθέτει ρητή νομοθετική πρόβλεψη. Διεθνώς μόνο δύο civilian systems καθιέρωσαν εκ του νόμου περιορισμένη ευθύνη του κληρονόμου, ειδικότερα οι κωδικοποιήσεις της Λουιζιάνα (La Civ. Code Art. 1416 A in fine) (10) και του Κεμπέκ (CCQ Art. 625 II). Τα τελευταία αποτελούν μεν mixed civilian systems, πλην όμως στα οικεία ζητήματα ακολουθούν το γαλλικό σύστημα, το οποίο ακολουθεί ο ΑΚ στο ισχύον 12ο κεφάλαιο περί ευθύνης κληρονόμου (ΑΚ 1901-1902).Ειδικότερα στον ΑΚ του Κεμπέκ (CCQ), ήτοι στο άρθρ. 625 ΙΙ (11) , όχι μόνο καθιερώνει περιορισμένη ευθύνη του κληρονόμου, αλλά στο άρθρο 780 διευκρινίζεται ρητώς ότι η κληρονομιαία και η ατομική περιουσία παραμένουν χωριστές (12). Ενόψει των ανωτέρω, προβληματίζεται κανείς για το αν το νέο σχέδιο νόμου θα έπρεπε, για λόγους σαφήνειας και ασφάλειας δικαίου, να καθιερώνει ρητώς, ήδη από την επαγωγή, τον διαχωρισμό της κληρονομιαίας από την ατομική περιουσία του κληρονόμου, ώστε να αποφευχθεί ο κίνδυνος ο δανειστής της κληρονομίας να μπορεί να επιληφθεί και ατομικών στοιχείων του οφειλέτη, μέχρι την αξία της κληρονομίας. Για παράδειγμα αν η κληρονομία αποτελείται από μικρά αλλά πολλά αγροτεμάχια να αποπειραθεί ο δανειστής να κατάσχει τις καταθέσεις του κληρονόμου (δηλ. των τραπεζικών καταθέσεων που έχει στην ατομική του περιουσία)μέχρι του ύψους της κληρονομίας, τότε η λύση αυτή θα ήταν πρακτικά και οικονομικά δυσχερής για τον κληρονόμο. H cum viribus ευθύνη προϋποθέτει το χωρισμό, και δεν αποτελεί ο χωρισμός αποτέλεσμα της ευθύνης, αλλά το αντίστροφο είναι αυτό που ισχύει. Προτείνεται λοιπόν από πλευράς μας, να διερευνηθεί κατά πόσο θα μπορούσε να προστεθεί εδάφιο που καθιερώνει το χωρισμό ήδη στο άρθρ. 1892 του σχεδίου. Άλλωστε, αυτό θα έλυνε και τη ενδεχόμενη ερμηνευτική σύγκρουση με τη διατύπωση του άρθρ. 1894, το οποίο μιλά για αποχωρισμό κληρονομιαίας από ατομική περιουσία το πρώτον μετά (ex nunc) την έκδοση της απόφασης περί δικαστικής εκκαθάρισης: γιατί να μιλάμε για χωρισμό σε αυτό το σημείο, εφόσον κάποιοι δέχονται cum viribus ευθύνη, που προϋποθέτει ότι κληρονομιαία και ατομική περιουσία παραμένουν χωριστές ήδη από την επαγωγή; Αν είναι χωριστές [που δεν το λέει πλέον ρητά ο νόμος σε αντίθεση με την παλαιά ΑΚ 1905], προς τι ο κατ’ άρθρ. 1894 του σχεδίου χωρισμός το πρώτον με την έκδοση της απόφασης; Βασίλης Γιουμίδης Υποσημειώσεις: (1) Πρβλ.για όλα αυτά αντί άλλων Αρχανιωτάκη, Μεταβίβαση περιουσίας ή επιχείρησης, 1997, σελ. 374-376. (2)Έτσι ακριβώς, Larenz, SchR AT I, 14η έκδ., 1987, σελ. 21/22; Dauner-Lieb, Unternehmen in Sondervögen, Habil Mainz, Tübingen 1998, σελ. 31, 58 και σε πλείονες άλλες θέσεις του ιδίου βιβλίου το οποίο γνωρίζει ακόμη και σήμερα τεράστια απήχηση στη Γερμανία.; Για το ελβ. Δικ. Βλ. Staehlin, Sondervermögen und Haftung, in Festgabe für Hasenböhler, 2004, σελ. 87 επ, ιδίως 91 επ. (3)Τέτοιος ισχύει επί της γερμανικής Nachlassverwaltung, BGB §§ 1975 επ΄, πρβλ. Dauner-Lieb, Unternehmen in Sondervermögen, σελ. 46 επ, 48. (4)Kerameus, Chapter 10, Enforcement Proceedings, in Cappelleti (ed.) IEL, Vol. XVI, Civil Procedure, Tübingen/Leiden/Boston:Mohr Siebeck/Martinus Nijhoff Publishers (2010), § 82 ; ο ίδιος, Geldvollstreckungsarten in vergleichender Betrachtung, in: Studia Juridica V (2008), 237 επ., 238; κατά το ΓερμΔικ Rosenberg/Gaul/Schilken, Zwangsvollstreckungsrecht, 12η έκδ., 2010, σελ. 588 επ.; ΕλβΔικ Gilliéron, Poursuite pour dettes, faillite et concordat, 2012, σελ. 15; Thévenoz, Patrimoines fiduciaires et exécution forcée, in Foëx/Thévenoz (επιμ.), Insolvence, désendettement et redressement : études reuunies en l’honneur de Louis Dallèves, 2000, σελ.345 επ., 345/346. (5)Bλ. επίσης Σταθόπουλο, ΓενΕνοχΔ, 5η έκδ. (2018), §2 αρ.92; Smith, How to square the circle? The challenge met by Swiss insolvency law in dealing with common law trusts, in Smith (ed.) The worlds of the trust, Cambridge: University Press (2013), σελ. 41 επ., 45. (6)Έτσι Kerameus, Chapter 10, Enforcement Proceedings, § 82 in fine. (7)Στην ουσία πρόκειται για θέση αναγόμενη στη διδασκαλία των Aubry/Rau(-Bartin),[Cours de droit civil français IX §573, σελ.333 ss] περί περιουσίας (Patrimoine), κατά τους οποίους περιουσία :1. Έχουν μόνο φυσικά ή νομικά πρόσωπα, 2. Κάθε υποκείμενο έχει περιουσία, ακόμη κι αν αυτή έχει μόνο παθητικό και 3. Η περιουσία κάθε προσώπου είναι (κατ’ αρχήν) μια, ενιαία και αδιαίρετη [πρβλ. σχετικώς Répertoire de Droit Civil/Sériaux, Patrimoine, αριθ,. 6 επ. ∙ για το αδιαίρετο (indivisible) της περιουσίας, βλ. Α.N. Yiannopoulos, Louisina Civil Law Treatise, vol.2 Property, 5η έκδ. 2015, §8:5 (σελ. 405)]; Ομοίως von Tuhr, Allgemeiner Teil des BürgR I, 1918, §19 I (σελ..330-331, “Ein Subjekt ein Vermögen”); Larenz/Wolf, Allgemeiner Teil des BürgR; 9η εκδ. 2004, §21 Rn 31∙ Α.N. Yiannopoulos, La Civil Law Treatise vol.2 Property §8:5 (p. 405 et seq.); Από την ημεδαπή Αρχανιωτάκης, Μεταβίβαση περιουσίας ή επιχείρησης, σελ.373; Πρβλ. επίσης Χρ. Φίλιο, Περιουσία και Χωριστές περιουσίες, 2015, αρ.88. (8)Dauner-Lieb, Unternehmen in Sondervögen, σελ. 31 και 58. (9)Christandl, in Laimer/Rabl, (επιμ.), BürgR ΙΙ, 2025, αριθ. 3/339 (σελ. 459); Nemeth, in Schwimann/Kodek (επιμ.) ABGB Praxiskommentar, τόμος IV, 5η εκδ., 2018, ABGB § 802 αριθ. 3 με περαιτέρω παραπομπές στη νομολογία του OGH. (10)La Civ Code 1416 «A. Universal successors are liable to creditors for the payment of the estate debts in proportion to the part which each has in the succession, but each is liable only to the extent of the value of the property received by him, valued as of the time of receipt», σχετικά με το δίκαιο της Λουιζιάνα Venturatos-Lorio, Louisina Civil Law Treatise, vol.10 Successions and Donations, 2η έκδ. 2010 (Updates up to 2020), §6:6. B. (σελ. 174)]; Samuel, The 1997 Successions and Donations Revision- A critique in Honor of A. N. Yiannopoulos, 73 Tulane Law Review (1999), 1041 επ., 1050-1053; Πρβλ. σχετικώς τα όσα έχουμε γράψει σε άλλη θέση Γιουμίδης, Τ ο μαζικό κύμα αποποιήσεων κληρονομίας: αφετηρία και απόπειρα λύσης ενός συγχρόνου προβλήματος του Κληρονομικού μας δικαίου, σε Expresis Verbis Law Journal VI (2021-2022), σελ. 9 επ., 12 [διαθέσιμο στο σύνδεσμο https://expressisverbis.gr/media/issue/6-6.pdf (26.03.2026)]. (11)CCQ 625. « Les héritiers sont, par le décès du défunt ou par l’événement qui donne effet à un legs, saisis du patrimoine du défunt, sous réserve des dispositions relatives à la liquidation successorale. Ils ne sont pas, sauf les exceptions prévues au présent livre, tenus des obligations du défunt au-delà de la valeur des biens qu’ils recueillent et ils conservent le droit de réclamer de la succession le paiement de leurs créances. Ils sont saisis des droits d’action du défunt contre l’auteur de toute violation d’un droit de la personnalité ou contre ses représentants. ». (12)CCQ 780 « Le patrimoine du défunt et celui de l’héritier sont séparés de plein droit, tant que la succession n’a pas été liquidée. Cette séparation a effet à l’égard tant des créanciers de la succession que des créanciers de l’héritier ou du légataire particulier. », εκτενώς περί του χωρισμού αυτού ο οποίος καταχυρώνεται νομοθετικά στο άρθρ.780, ώστε να αποφευχθεί η ένωση περιουσιών confusion de deux patrimoines, βλ. Morin, Droit des sucessions, 6η έκδ., 2026, αριθ. 1242 επ.; εκτενώς περί του χωρισμού αυτού η διατριβή του Sirois, La succession et ses effets sur le patroimoine: étude historique et comparative, 2001, passim.