Αρχική Αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου και συναφείς διατάξειςΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ – ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΕΜΠΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΑΣΤΙΚΟΥ ΚΩΔΙΚΑ Άρθρο 3 Αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου – Αντικατάσταση Πέμπτου Βιβλίου Αστικού ΚώδικαΣχόλιο του χρήστη Τάσος Αθανασόπουλος | 8 Απριλίου 2026, 20:25
  • Σχόλιο του χρήστη 'Τάσος Αθανασόπουλος' | 8 Απριλίου 2026, 20:25

    Επανέρχομαι και πάλι στο θέμα της αιτίας της παραίτησης σε συναπτόμενη κληρονομική σύμβαση με βάση το προς διαβούλευση νέο κληρονομικό δίκαιο. Καταρχήν η παραίτηση αφορά μελλοντικό και μη γεννηθέν δικαίωμα. Γενικά η σύμβαση παραίτησης με αντάλλαγμα αποτελεί κληρονομική σύμβαση είτε το αντάλλαγμα καταβάλλεται συγχρόνως με την παραίτηση είτε υπό αίρεση ή προθεσμία. Στη συγκεκριμένη δηλαδή περίπτωση υπάρχει σαφής αιτιώδης αντιπαροχή (η παραίτηση από κληρονομικό δικαίωμα), άρα οικονομική ανταλλαγή. Ο κληρονομούμενος δεν χαρίζει· εξαγοράζει την παραίτηση. Λειτουργεί δηλαδή ως αντιστάθμισμα (quid pro quo). Δογματικά πρόκειται sui generis κληρονομική σύμβαση είτε επαχθή, αμφοτεροβαρή), όχι όμως για χαριστική. Το επιχείρημα περί προκαταβολικής άντλησης ωφέλειας από την εν ζωή περιουσία δεν ευσταθεί[1], διότι στην πραγματικότητα δεν υπάρχει ακόμη κληρονομικό δικαίωμα (μόνο προσδοκία). Άρα η παροχή δεν είναι προκαταβολή κληρονομίας, αλλά ανεξάρτητη παροχή. Το αντάλλαγμα θεωρείται αντιστάθμισμα της απολεσθείσας προσδοκίας, όχι χαριστική παροχή. Εξάλλου η επίκληση προστασίας των λοιπών μεριδούχων (νόμιμη μοίρα), καθώς και των δανειστών (διάρρηξη κατ΄ΑΚ 939), είναι ουσιαστικά τελολογική κατασκευή, αν και δεν είναι προαπαιτούμενο της διάρρηξης μόνο η δωρεά. Χαρακτηρίζουμε δηλαδή το αντάλλαγμα ως δωρεά, παρόλο ότι ο δωρεοδόχος δεν έχει ασφαλώς απαίτηση κατά του κληρονομουμένου και άρα δεν είναι δανειστής του, για να ενεργοποιηθούν οι μηχανισμοί προστασίας. Αυτό ασφαλώς είναι λειτουργική λύση, όχι καθαρή δογματική κατάταξη[2]. Εάν χαρακτηριστεί ως δωρεά, τότε κάθε αντάλλαγμα σε παραίτηση θα κινδυνεύει με ανάκληση δωρεάς, πτωχευτική ανάκληση και διάρρηξη (939 ΑΚ). Μπορεί συνεπώς να αντιμετωπιστεί ως δωρεά, με ανάλογη εφαρμογή, μόνο στην περίπτωση που υπάρχει πρόθεση καταστρατήγησης για την περιγραφή των αξιώσεων των κληρονομικών δανειστών. Εφόσον όμως τελικά γίνει αποδεκτή η εκδοχή, ότι για λόγους πρακτικούς και μόνο θα μπορεί να έχει εφαρμογή η διάταξη που χαρακτηρίζει το «αντάλλαγμα» ως δωρεά, η κληρονομική σύμβαση με αντάλλαγμα θα έχει ως προορισμό την προστασία των λοιπών μεριδούχων είτε την προστασία των κληρονομικών δανειστών. Έτσι η προστασία των μεριδούχων θα επιτυγχάνεται, καθόσον η εν λόγω δωρεά προστίθεται στην πλασματική κληρονομία βάσει της οποίας υπολογίζεται η ν. μοίρα τους, ενώ η διαφορετική αντιμετώπιση - σύμφωνα πάντα με την ίδια άποψη της Ζερβογάννη - θα έδινε την ευκαιρία στον κληρονομούμενο να εκμηδενίσει την αξίωση των μεριδούχων, καταρτίζοντας σύμβαση παραίτησης με ένα μόνο από τους μεριδούχους έναντι υψηλού ανταλλάγματος (αν και εκεί θα είχαμε ακυρότητα (138), λόγω (μερικής) εικονικότητας του καταβληθέντος «υπέρτερου» ανταλλάγματος. Ειδικότερα στον γερμΑΚ, με την § 2346 I BGB· Erbverzicht ορίζεται η παραίτηση από εξ αδιαθέτου διαδοχή και, εκτός αν ορίζεται αλλιώς, και από Pflichtteil, ενώ με την § 2346 II BGB (Pflichtteilsverzicht=περιορισμένη παραίτηση), μόνο από τη νόμιμη μοίρα. Στο θέμα αυτό υπάρχει σχεδόν ομοφωνία, ότι οι παραιτήσεις αυτές αποτελούν αντάλλαγμα για τις γενόμενες παραιτήσεις και όχι δωρεά («Η καταβαλλόμενη αποζημίωση συνιστά το αντάλλαγμα για την παραίτηση από το κληρονομικό δικαίωμα»= “Die Abfindung ist Gegenleistung). [1] Κατά την ως άνω αναφερόμενη άποψη της Ζερβογιάννη από το απόσπασμα της παρατιθέμενης εισήγησής της. [2] Σε αρκετές έννομες τάξεις η λύση είναι διαφορετική. Η ως άνω σύμβαση αντιμετωπίζεται ως επαχθής σύμβαση, αλλά οι κανόνες περί δωρεών εφαρμόζονται κατ’ αναλογία μόνο για προστασία τρίτων, ώστε τελικά να αποφεύγεται η έννοια της έννοια της «ψευδοδωρεάς». Ειδικότερα στο γερμανικό δίκαιο (BGB) δεν χρησιμοποιείται ο όρος “ψευδοδωρεά” με τυπικό τρόπο, όμως αναγνωρίζεται η έννοια της «gemischte Schenkung» (μικτή δωρεά). Όταν υπάρχει δυσαναλογία παροχών, το “πλεόνασμα” θεωρείται δωρεά ιδίως για προστασία δανειστών (πτωχευτικό δίκαιο – Anfechtung) και των νόμιμων μεριδούχων. Στο γαλλικό δίκαιο υπάρχει η έννοια των “libéralités déguisées” (συγκεκαλυμμένων δωρεών). Εκεί μια σύμβαση εμφανίζεται ως επαχθής, αλλά στην ουσία υποκρύπτει δωρεά, χρησιμοποιείται δε για προστασία κληρονόμων (réserve héréditaire), αλλά και δανειστών. Στο ιταλικό δίκαιο αναγνωρίζονται οι “donazioni indirette” (έμμεσες δωρεές), οι οποίες δεν είναι τυπικές δωρεές, αλλά υπάγονται σε κανόνες δωρεάς, ιδίως για προστασία της νόμιμης μοίρας.