Για τους σκοπούς του παρόντος Μέρους ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
α) «Έργο τέχνης»: κάθε έργο καλλιτεχνικής δημιουργίας ιδίως στα πεδία των εικαστικών τεχνών, όπως είναι η ζωγραφική, η γλυπτική, η χαρακτική, το σχέδιο, η κεραμική, η φωτογραφία και η ταπισερί, των εφαρμοσμένων τεχνών, όπως είναι τα αρχιτεκτονικά σχέδια και οι μακέτες, η γραφιστική και η διακοσμητική, καθώς και των μορφών τέχνης που χρησιμοποιούν την επιστήμη και την τεχνολογία, εφόσον έχουν εγνωσμένη καλλιτεχνική αξία.
β) «Συλλεκτικό αντικείμενο»: κάθε αντικείμενο που έχει τα χαρακτηριστικά που απαιτούνται, ώστε να περιληφθεί σε συλλογή και ιδίως είναι σχετικώς σπάνιο, δεν χρησιμοποιείται συνήθως κατά τον αρχικό του προορισμό, αποτελεί αντικείμενο ειδικής συναλλαγής εκτός του συνήθους εμπορίου των πρακτικώς χρήσιμων ομοειδών αντικειμένων και έχει μεγάλη αξία.
Στον ορισμό «Έργο Τέχνης» προτείνεται να συμπεριληφθεί ρητή αναφορά σε έργα της σύγχρονης τέχνης με τη μορφή κατασκευών ή εγκαταστάσεων. Παρόμοια έργα βρίσκονται ή εκτίθενται συνήθως σε ανοικτούς ή δημόσιους χώρους και είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στο είδος ακριβώς των φθορών, τις οποίες το σχέδιο νόμου αναλαμβάνει, ως το ειδικό του αντικείμενο, να αντιμετωπίσει και να θεραπεύσει.
Στον ορισμό «Συλλεκτικό Αντικείμενο» ο χαρακτηρισμός «έχει μεγάλη αξία» προτείνεται να προσδιορισθεί διαφορετικά (αν πρέπει οπωσδήποτε να συμπεριληφθεί) «ώστε να μην περιορίζεται μόνο στην οικονομική αξία, όπως αφήνει να εννοηθεί η παρούσα διατύπωση στα συγκεκριμένα συμφραζόμενα». Οι οικονομικές αξίες μεταβάλλονται δραματικά από έτος σε έτος και ακόμη διαφέρουν από εκτίμηση σε εκτίμηση και δεν μπορούν να είναι δεσμευτικές για τον προσδιορισμό του είδους των αντικειμένων που το σχέδιο νόμου προτίθεται να θέσει κάτω από τις προστατευτικές του προβλέψεις. Προτείνεται η χρήση του όρου «εγνωσμένη αξία» που έτσι κι αλλιώς χρησιμοποιείται και παραπάνω (στον ορισμό «Έργο Τέχνης») και αφήνει γόνιμα περιθώρια για αναπόφευκτες διακυμάνσεις στις αποτιμήσεις της αξίας ενός αντικειμένου όπως και για αποτιμήσεις που μπορεί να μην αντανακλώνται ακόμη στην αγορά.
Στον ορισμό του συλλεκτικού αντικειμένου, ο προσδιορισμός «και έχει μεγάλη αξία» , αν αναφέρεται σε οικονομική αξία, συστήνεται να αφαιρεθεί ή να διαφοροποιηθεί, καθώς συλλεκτικά αντικείμενα ενδέχεται να έχουν μικρή οικονομική αξία.
Η εξάρτηση του χαρακτηρισμού ενός έργου ως «έργου τέχνης» από την εγνωσμένη καλλιτεχνική αξία του, υποχρεώνει τον δικαστή για την εφαρμογή της διάταξης, να προβεί προηγουμένως στην «επικίνδυνη» διαπίστωση/εκτίμηση της όποιας αξίας του προσβαλλόμενου έργου. Μια τέτοια κρίση όμως εκφεύγει πλήρως της δικαστικής εξουσίας και θα λειτουργήσει ανασταλτικά στην ορθή εφαρμογή του νόμου.
Άρθρο 3
Η εξάρτηση του χαρακτηρισμού ενός έργου ως «έργου τέχνης» από την εγνωσμένη καλλιτεχνική αξία του, υποχρεώνει τον δικαστή για την εφαρμογή της διάταξης, να προβεί προηγουμένως στην «επικίνδυνη» διαπίστωση/εκτίμηση της όποιας αξίας του προσβαλλόμενου έργου. Μια τέτοια κρίση όμως εκφεύγει πλήρως της δικαστικής εξουσίας και θα λειτουργήσει ανασταλτικά στην ορθή εφαρμογή του νόμου.
α) Η φράση «ιδίως στα πεδία…» είναι περιοριστική ενώ και η σαφέστερη παράθεση των τομέων, καθώς και η προσθήκη της ψηφιακής και AI τέχνης, καθιστά τον ορισμό πιο σύγχρονο και διεθνώς αποδεκτό.
Κατεύθυνση βελτίωσης: «Έργο τέχνης» είναι κάθε πρωτότυπη, χειροποίητη ή /και τεχνολογικά παραγόμενη πνευματική δημιουργία με καλλιτεχνική, αισθητική ή πολιτισμική αξία. Περιλαμβάνει, ενδεικτικά αλλά οχι περιοριστικά, δημιουργίες από τα πεδία: α) των εικαστικών τεχνών (ζωγραφική, γλυπτική, χαρακτική (εκτυπώσεις, λιθογραφίες), σχέδιο, κολάζ, κεραμική, υαλογραφία, ταπισερί και λοιπά υφαντά. β) Φωτογραφίας και Βίντεο (καλλιτεχνική φωτογραφία, βίντεο, και εγκαταστάσεις (installations). γ) Εφαρμοσμένων τεχνών και Αρχιτεκτονικής (πρωτότυπα αρχιτεκτονικά σχέδια, μακέτες και πρωτότυπα καλλιτεχνικού χαρακτήρα αντικείμενα εφαρμοσμένης τέχνης γραφιστικής, διακοσμητικής εφόσον φέρουν υπογραφή ή πιστοποίηση του δημιουργού και δ) Νέων τεχνολογιών (Ψηφιακή τέχνη (digital art), παραγωγή με Τεχνητή Νοημοσύνη (AI-generated art), καλλιτεχνικές εγκαταστάσεις ή άλλες μορφές τέχνης που χρησιμοποιούν επιστήμη και τεχνολογία, εφόσον πληρούν τα κριτήρια της πρωτοτυπίας και της καλλιτεχνικής αξίας.
β) Ο ορισμός «συλλεκτικο αντικειμένο» παρουσιάζει ασάφειες όπως οι φράσεις «…που έχει τα χαρακτηριστικά που απαιτούνται…», «… ιδίως είναι σχετικώς σπάνιο…» «… δεν χρησιμοποιείται συνήθως κατά τον αρχικό του προορισμό…».
Πρόταση βελτίωσης:
«Συλλεκτικό αντικείμενο» είναι κάθε αντικείμενο, εκτός του ορισμού του Έργου Τέχνης, το οποίο πληροί σωρευτικά ή μεμονωμένα τα ακόλουθα χαρακτηριστικά και αποτελεί αντικείμενο ειδικών συναλλαγών: α) σπάνιο, μοναδικό ή δύσκολα αναπαραγόμενο αντικείμενο ιστορικού, επιστημονικού, τεχνικού, παλαιοντολογικού ή εθνογραφικού ενδιαφέροντος β) αντικείμενο τα οποίο δεν προορίζεται για την αρχική του πρακτική χρήση, αλλά διατηρείται λόγω της αξίας του ως τεκμήριο, γ) αποτελεί αντικείμενο συναλλαγής εκτός του συνήθους εμπορίου των ομοειδών πρακτικά χρήσιμων αντικειμένων, λόγω της υψηλής του ζήτησης από συλλέκτες.
Επιπροσθέτως χρειάζεται εμπλουτισμός των ορισμών ωστε να συμπεριλάβει την έννοια του «πλαστού», «μη αυθεντικου» και «αμφισβητούμενου» έργου τέχνης ως συνάρτηση τεκμηριωμένης επιστημονικής κρίσης, καθώς επίσης και των έργων που έχουν παραχθεί σε περισσότερα του ενός αντίτυπα.
Στο άρθρο 3, παρ. α) αναφέρεται ότι έργο τέχνης είναι κάθε έργο καλλιτεχνικής δημιουργίας … «εφόσον έχουν εγνωσμένη καλλιτεχνική αξία».
Την παραπάνω διατύπωση/θεώρηση κρίνω εσφαλμένη, διότι η αξία ενός καλλιτεχνικού έργου δεν μπορεί να οριστεί σύμφωνα με την εποχή μας, αφού άλλη είναι η αξία ενός έργου τέχνης σήμερα και άλλη μπορεί να είναι στο μέλλον. Με άλλα λόγια, η καλλιτεχνική αξία ενός έργου τέχνης διαφοροποιείται στο χρόνο και δεν επιτρέπεται να προκαθορίζεται. Είναι δεδομένη και οφείλει να είναι ελεύθερη. Επομένως, το έργο τέχνης που σήμερα θεωρείται ασήμαντης καλλιτεχνικής αξίας μπορεί να είναι σημαντικής αξίας στο μέλλον. Για το λόγο αυτό δεν χρειάζεται η πρόβλεψη «εγνωσμένης καλλιτεχνικής αξίας». Εξ’ ετέρου, η εν λόγω πρόβλεψη είναι ενδεχόμενο να εγείρει ζήτημα αντισυνταγματικότητας κατ’ άρθρο 16, παρ. 1, εδ α΄ Σ, αφού είναι σφόδρα πιθανό να εκληφθεί ως προϋπόθεση που περιορίζει την ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης.
Εύρος κατηγοριών που περιλαμβάνονται στον όρο «Συλλεκτικά Αντικείμενα»
Ο ενιαίος και ευρύς όρος «Συλλεκτικά Αντικείμενα» όπως διατυπώνεται εδώ περιλαμβάνει στην ουσία ένα πλήθος ετερογενών κατηγοριών κινητών τεκμηρίων, με διαφορετικά υλικά, τεχνικές, ιστορικά συμφραζόμενα και αγορές αναφοράς. Ενδεικτικά και όχι περιοριστικά, δύναται να περιλαμβάνει:
– Σπάνια και παλαιά βιβλία, έντυπα περιορισμένης κυκλοφορίας, πρώτες εκδόσεις, εικονογραφημένα βιβλία, παλαιότυπα και συναφή τεκμήρια.
– Χειρόγραφα, μεμονωμένα ή ενταγμένα σε συλλογές.
– Χαρακτικά και έντυπα εικαστικά έργα: ξυλογραφίες, χαλκογραφίες, ατσαλογραφίες, λιθογραφίες, λινογραφίες, οξυγραφίες, μεταξοτυπίες, ακουατίντες κτλ
– Αρχειακό υλικό, δημόσιο ή ιδιωτικό, όπως αρχεία προσώπων, οικογενειακά, επιχειρηματικά, θεσμικά ή θεματικά αρχεία.
– Νομισματικά αντικείμενα, όπως νομίσματα, χαρτονομίσματα, μετοχές και συναφή τεκμήρια οικονομικής ιστορίας.
– Μετάλλια, αναμνηστικά, στρατιωτικά, επετειακά, τιμητικά, αθλητικά, θρησκευτικά και θεσμικά.
– Φιλοτελικά αντικείμενα, γραμματόσημα και τεκμήρια ταχυδρομικής ιστορίας.
– Υφαντά, ιστορικά ή παραδοσιακά, λαϊκής ή εργαστηριακής παραγωγής.
– Κοσμήματα, παραδοσιακά ή λαϊκής τέχνης, καθώς και νεότερα συλλεκτικά κοσμήματα.
– Χάρτες και χαρτογραφικά τεκμήρια, έντυποι ή χειρόγραφοι χάρτες, κατόψεις, αποτυπώσεις και άτλαντες.
– Αντικείμενα οικοσκευής από ασήμι, κρύσταλλο, πορσελάνη και πολυτελή χρηστικά αντικείμενα όπως πένες, ταμπακιέρες, δοχεία αρωμάτων
– Ιστορικά έγγραφα, όπως συμβόλαια, πιστοποιητικά, διπλώματα και λοιπά επίσημα ή ιδιωτικά τεκμήρια.
– Φωτογραφία, ιδίως πρώιμη φωτογραφία του 19ου αιώνα ή φωτογραφικά έργα συγκεκριμένων δημιουργών, με ιστορική ή τεκμηριακή αξία ως μέσο καταγραφής γεγονότων, τόπων, κοινωνικών συνηθειών και εποχών.
– Είδη ένδυσης και υπόδησης από αναγνωρισμένους οίκους μόδας ή αντιπροσωπευτικά παλαιότερων εποχών.
– Ιστορικά και συλλεκτικά παιχνίδια
– Συλλεκτικά τεκμήρια ψηφιακής τεχνολογίας, όπως πρώιμοι προσωπικοί υπολογιστές, κονσόλες και συστήματα ηλεκτρονικών παιχνιδιών (ενδεικτικά: PC, Atari και συναφή)
– Αντικείμενα στρατιωτικής ιστορίας: Στολές, εξαρτήματα, οπλισμός
– Μουσικά τεκμήρια και αντικείμενα: Παρτιτούρες, δίσκοι βινυλίου, μαγνητοταινίες, ηχογραφήσεις πρώιμων μέσων, μουσικά όργανα
– Συλλεκτικός επιστημονικός και ιατρικός εξοπλισμός:
Κάθε μία από τις ανωτέρω κατηγορίες συνιστά αυτοτελές πεδίο εξειδίκευσης, με διαφορετικές απαιτήσεις γνώσεων ως προς την προσέγγιση της μεθοδολογίας αναγνώρισης της σπανιότητας, της ιστορικής τους αξίας και του ελέγχου της γνησιότητας τους. Ειδικότερα, απαιτούν εμπειρία και εξειδικευμένες γνώσεις για την αναγνώριση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους, των υλικών και των τεχνικών κατασκευής τους, τον προσδιορισμό των κριτηρίων χρονολόγησης τους, την τεκμηρίωση προέλευσής τους (provenance research), την συγκριτική μελέτη τους.
Εντός των κατηγοριών αυτών υφίστανται στην πράξη και περαιτέρω υποκατηγορίες εξειδίκευσης. Ενδεικτικά, ο προσδιορισμός της σπανιότητας, της ιστορικής αξίας και της γνησιότητας ενός παλαιότυπου του 16ου αιώνα απαιτεί διαφορετικό γνωστικό υπόβαθρο και μεθοδολογία από την αξιολόγηση ενός εικονογραφημένου βιβλίου του 20ού αιώνα. Οι απαιτούμενες αυτές γνώσεις δεν είναι ποτέ σχεδόν συγκεντρωμένες στο πρόσωπο ενός και μόνο ειδικού ή πραγματογνώμονα.
Η απουσία σαφούς, λειτουργικού και νομικά ασφαλούς ορισμού του έργου τέχνης στο ισχύον νομοθετικό πλαίσιο έχει ως αποτέλεσμα την εμφάνιση σοβαρών ερμηνευτικών αβεβαιοτήτων, ιδίως σε ζητήματα αυθεντικότητας, τεκμηρίωσης και διακίνησης έργων τέχνης. Οι αβεβαιότητες αυτές επιβαρύνουν τόσο την επιστημονική έρευνα όσο και την αγορά τέχνης, εκθέτοντας συλλέκτες, δημιουργούς και θεσμούς σε κινδύνους παραπλάνησης και αδικαιολόγητων συγκρούσεων.
Με τα άρθρα Χ έως Ζ προτείνεται η εισαγωγή σαφών εννοιολογικών διακρίσεων, βασισμένων σε επιστημονικά τεκμηριωμένα και διεθνώς αποδεκτά κριτήρια, με στόχο την ενίσχυση της διαφάνειας, της ασφάλειας δικαίου και της προστασίας τόσο της καλλιτεχνικής δημιουργίας όσο και της επιστημονικής ελευθερίας.
Προτεινόμενο Προσχέδιο άρθρων:
Άρθρο Χ – Ορισμός έργου τέχνης
1. Για τους σκοπούς του παρόντος νόμου, ως «έργο τέχνης» νοείται κάθε πρωτότυπο πνευματικό δημιούργημα ανθρώπινης δημιουργίας, το οποίο εκφράζεται σε αντιληπτή μορφή και αναγνωρίζεται ως καλλιτεχνικό έργο στο πλαίσιο της ιστορίας της τέχνης, της καλλιτεχνικής πρακτικής ή της οργανωμένης αγοράς τέχνης.
2. Ο ορισμός της παραγράφου 1 ερμηνεύεται σε συνάφεια με το άρθρο 2 του ν. 2121/1993 (Α΄ 25), κατά το μέρος που αφορά την έννοια του πρωτότυπου πνευματικού δημιουργήματος, χωρίς να ταυτίζεται με το σύνολο των έργων που υπάγονται στην προστασία του εν λόγω νόμου.
3. Στην έννοια του έργου τέχνης περιλαμβάνονται, ενδεικτικώς και όχι περιοριστικώς, έργα ζωγραφικής, σχεδίου, χαρακτικής, γλυπτικής, εγκαταστάσεις, έργα μικτής τεχνικής, φωτογραφικά έργα καλλιτεχνικού χαρακτήρα, καθώς και έργα σύγχρονης ή ψηφιακής τέχνης, ανεξαρτήτως του υλικού φορέα ή της τεχνικής με την οποία έχουν δημιουργηθεί.
4. Ως έργα τέχνης νοούνται επίσης τα έργα που έχουν παραχθεί σε περισσότερα του ενός αντίτυπα (πολλαπλά ή editions), εφόσον η παραγωγή τους τελεί υπό τον έλεγχο ή σύμφωνα με τις οδηγίες του δημιουργού και κάθε αντίτυπο είναι δεόντως ταυτοποιήσιμο.
5. Δεν θεωρούνται έργα τέχνης, κατά την έννοια του παρόντος νόμου, ιδέες, έννοιες, αρχές, μέθοδοι, μαθηματικές ή τεχνικές διαδικασίες, ανεξαρτήτως του βαθμού πρωτοτυπίας τους, εφόσον δεν εκφράζονται σε συγκεκριμένη καλλιτεχνική μορφή.
________________________________________
Άρθρο Ψ – Έννοια της αυθεντικότητας έργου τέχνης
1. Ως «αυθεντικό έργο τέχνης» νοείται το έργο που έχει δημιουργηθεί από τον αποδιδόμενο σε αυτό δημιουργό ή υπό την άμεση εποπτεία και έγκρισή του, σύμφωνα με τις αποδεκτές πρακτικές της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
2. Η αυθεντικότητα έργου τέχνης τεκμηριώνεται ιδίως μέσω επιστημονικής έρευνας, ιστορικής και τεχνοτροπικής ανάλυσης, τεχνικής εξέτασης, τεκμηρίων προέλευσης (provenance), καθώς και μέσω διεθνώς αποδεκτών επιστημονικών εργαλείων, όπως κατάλογοι raisonné.
3. Η ύπαρξη περισσοτέρων του ενός αυθεντικών αντιτύπων δεν αναιρεί την αυθεντικότητα εκάστου, εφόσον αυτά έχουν παραχθεί νομίμως και σύμφωνα με τις προβλέψεις της παραγράφου 4 του άρθρου Χ.
________________________________________
Άρθρο Ω – Σχέση με την πολιτιστική κληρονομιά
1. Οι διατάξεις του παρόντος νόμου εφαρμόζονται συμπληρωματικά προς τον ν. 3028/2002 (Α΄ 153) περί προστασίας των αρχαιοτήτων και της πολιτιστικής κληρονομιάς εν γένει.
2. Έργα τέχνης που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του ν. 3028/2002 διέπονται πρωτίστως από τις διατάξεις αυτού, ιδίως ως προς το καθεστώς προστασίας, κυριότητας και διακίνησής τους.
________________________________________
Άρθρο Ζ – Πλαστά, μη αυθεντικά και αμφισβητούμενα έργα τέχνης
1. Πλαστό έργο τέχνης είναι κάθε αντικείμενο που παρουσιάζεται ή διακινείται ως έργο τέχνης συγκεκριμένου δημιουργού ή καλλιτεχνικού ρεύματος, ενώ έχει κατασκευασθεί εξ ολοκλήρου ή εν μέρει από πρόσωπο διαφορετικό από τον αποδιδόμενο δημιουργό, χωρίς τη γνώση ή έγκρισή του, με σκοπό ή αποτέλεσμα την παραπλάνηση ως προς την αυθεντικότητά του.
2. Μη αυθεντικό έργο τέχνης είναι κάθε αντικείμενο που, κατόπιν επιστημονικής τεκμηρίωσης, δεν πληροί τα κριτήρια αυθεντικότητας του άρθρου Ψ, ανεξαρτήτως της πρόθεσης των εμπλεκομένων στη δημιουργία ή διακίνησή του.
3. Αμφισβητούμενο έργο τέχνης είναι το έργο για το οποίο δεν υφίσταται επαρκής ή συγκλίνουσα επιστημονική τεκμηρίωση ως προς την αυθεντικότητά του, λόγω ελλιπών στοιχείων, αντιφατικών γνωμοδοτήσεων ή ανεπαρκούς τεκμηρίωσης προέλευσης.
4. Έργο τέχνης που χαρακτηρίζεται ως αμφισβητούμενο δεν δύναται να παρουσιάζεται ή να διακινείται ως αυθεντικό, χωρίς ρητή και σαφή μνεία της αμφισβήτησης.
5. Ο χαρακτηρισμός έργου τέχνης ως πλαστού, μη αυθεντικού ή αμφισβητούμενου βασίζεται αποκλειστικά σε επιστημονικά και τεκμηριωμένα κριτήρια, ιδίως σε ιστορική, τεχνοτροπική και τεχνική ανάλυση, σε στοιχεία προέλευσης (provenance), καθώς και σε διεθνώς αποδεκτά επιστημονικά εργαλεία τεκμηρίωσης, συμπεριλαμβανομένων των καταλόγων raisonné.
6. Η διατύπωση επιστημονικής γνώμης ή τεκμηριωμένης αξιολόγησης ως προς την αυθεντικότητα έργου τέχνης, όταν βασίζεται σε αναγνωρισμένες επιστημονικές μεθόδους και καλή πίστη, δεν συνιστά αθέμιτη προσβολή προσωπικότητας ή δυσφήμηση.
Προτείνεται οι όροι να εμπλουτιστούν ως εξής:
«Έργο τέχνης»: κάθε έργο καλλιτεχνικής δημιουργίας ιδίως α) στα πεδία των εικαστικών τεχνών, όπως είναι η ζωγραφική, η γλυπτική, η χαρακτική, το σχέδιο, η κεραμική, το ψηφιδωτό, οι εικαστικές κατασκευές, η φωτογραφία και η ταπισερί,β)στα πεδία των εφαρμοσμένων τεχνών, όπως είναι τα αρχιτεκτονικά σχέδια και οι μακέτες, η γραφιστική και η διακοσμητική, καθώς και γ) των μορφών τέχνης που χρησιμοποιούν την επιστήμη και την τεχνολογία, όπως είναι οι εγκαταστάσεις (installations) και τα ψηφιακά έργα, εφόσον έχουν εγνωσμένη καλλιτεχνική αξία.
«Συλλεκτικό αντικείμενο»: κάθε αντικείμενο που είτε θεωρείται ιστορικό κειμήλιο, λαογραφικό ή εθνολογικό αντικείμενο, είτε εντάσσεται στην κατηγορία των αντικών, όπως είναι οι χειροποίητοι τάπητες, τα έπιπλα, τα κρύσταλλα, τα αργυρά αντικείμενα και οι πορσελάνες αναγνωρισμένων δημιουργών, καθώς επίσης τα πολυτελή χρηστικά αντικείμενα, οι χάρτες ιστορικού ενδιαφέροντος, τα γραμματόσημα, τα νομίσματα, τα μετάλλια και τα τιμαλφή.
Παρατηρήσεις
Ο ορισμός του «πλαστού έργου» βασίζεται κυρίως σε νομικά στοιχεία (δόλος, παραπλάνηση) και όχι σε ασυμβατότητα με το corpus του καλλιτέχνη αλλά ούτε και σε τεχνοτροπική, ιστορική και συγκριτική ανάλυση.
Δεν αποσαφηνίζεται επαρκώς η έννοια της «γνησιότητας», η οποία στη διεθνή πρακτική δεν είναι δυαδική, αλλά αποτέλεσμα σύνθετης επιστημονικής κρίσης.
Απουσιάζει πλήρως ο ορισμός του ειδικού γνώστη συγκεκριμένου καλλιτέχνη (connoisseur), του ερευνητή με τεκμηριωμένο corpus, του συντάκτη catalogue raisonné.
Κατεύθυνση βελτίωσης
Απαιτείται εμπλουτισμός των ορισμών με επιστημονικά και ιστορικά κριτήρια και θεσμική αναγνώριση της εξειδικευμένης γνώσης.