Στο άρθρο 78 του Κώδικα Νομοθεσίας για την υποδοχή, τη διεθνή προστασία πολιτών τρίτων χωρών και ανιθαγενών και την προσωρινή προστασία σε περίπτωση μαζικής εισροής εκτοπισθέντων αλλοδαπών (ν. 4939/2022, Α’ 111), περί Μητρώου Ελληνικών και Ξένων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων και Μητρώου Μελών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, επέρχονται οι ακόλουθες τροποποιήσεις: α) στην παρ. 1, αα) στο πρώτο εδάφιο, οι λέξεις «Ειδικής Γραμματείας Συντονισμού Εμπλεκομένων Φορέων» αντικαθίστανται από τις λέξεις «Γενικής Γραμματείας Υποδοχής Αιτούντων Άσυλο», αβ) στο τρίτο εδάφιο οι λέξεις «συμμετέχει στην υλοποίηση δράσεων διεθνούς προστασίας, μετανάστευσης και κοινωνικής ένταξης εντός της ελληνικής επικράτειας, και ιδίως στην παροχή νομικών, ψυχοκοινωνικών και ιατρικών υπηρεσιών της παρ. 5 του άρθρου 51, στην παροχή υλικών συνθηκών υποδοχής της παρ. 1 του άρθρου 59 και στην παροχή πληροφόρησης και ενημέρωσης των άρθρων 70 και 74 του παρόντος Κώδικα» αντικαθίστανται από τις λέξεις «λαμβάνει κρατική ή ενωσιακή χρηματοδότηση ή να δραστηριοποιείται καθ’ οιονδήποτε τρόπο εντός δομών του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου», β) στην παρ. 2, βα) στην περ. γ), i) στην υποπερ. γα) προστίθενται οι λέξεις «ή πρόσωπα με τα οποία αυτά έχουν συνάψει σύμφωνο συμβίωσης», ii) στην υποπερ. γβ) οι λέξεις «έναντι αμοιβής ή ανταλλάγματος επαχθούς αιτίας που αποτιμάται σε ποσό άνω των χιλίων (1.000) ευρώ ετησίως» διαγράφονται, ββ) στην περ. δ) οι λέξεις «πενήντα τοις εκατό (50%) επί του προϋπολογισμού για τη λειτουργία τους» αντικαθίσταται από τις λέξεις «τριάντα τοις εκατό (30%) επί του προϋπολογισμού για τη λειτουργία τους, εξαιρουμένου του μισθολογικού τους κόστους,», βγ) η περ. ε) αντικαθίσταται και, μετά από νομοτεχνικές βελτιώσεις, το άρθρο 78 διαμορφώνεται ως εξής:
«Άρθρο 78
Μητρώο Ελληνικών και Ξένων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων
(ΜΚΟ) και Μητρώο Μελών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ)
- Στη Μονάδα Μητρώου Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων της Γενικής Γραμματείας Υποδοχής Αιτούντων Άσυλο του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου έχει συσταθεί και λειτουργεί Μητρώο Ελληνικών και Ξένων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ). Στο μητρώο αυτό διενεργείται από την αρμόδια υπηρεσία η εγγραφή όλων των ελληνικών και διεθνών εθελοντικών οργανώσεων και των οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών, οι οποίες πληρούν τους ελάχιστους αναγκαίους όρους συμμετοχής στην υλοποίηση δράσεων διεθνούς προστασίας, μετανάστευσης και κοινωνικής ένταξης. Μη κερδοσκοπικές οργανώσεις, εθελοντικές οργανώσεις και κάθε αντίστοιχη οργάνωση, ελληνική ή διεθνής, που δεν έχει εγγραφεί στο μητρώο, δεν δύναται να λαμβάνει κρατική ή ενωσιακή χρηματοδότηση ή να δραστηριοποιείται καθ’ οιονδήποτε τρόπο εντός δομών του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου.
- Οι ελάχιστοι αναγκαίοι όροι και προϋποθέσεις για την εγγραφή των δικαιούμενων εγγραφής, ελληνικών και διεθνών εθελοντικών οργανώσεων και των οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών, είναι οι ακόλουθοι:
α) η ρητή πρόβλεψη, ως σκοπού σύστασής τους, της υλοποίησης δραστηριοτήτων κοινωνικού και ανθρωπιστικού χαρακτήρα, διεθνούς προστασίας, μετανάστευσης ή κοινωνικής ένταξης,
β) ο μη κερδοσκοπικός χαρακτήρας του αιτούμενου την εγγραφή νομικού προσώπου και η μη διανομή κερδών στα μέλη και τους εταίρους του,
γ) η μη σύναψη συμβάσεων οιουδήποτε είδους, με:
γα) φυσικά πρόσωπα που συμμετέχουν στα όργανα διοίκησής τους ή είναι μέλη ή εταίροι τους που έχουν τον καταστατικό έλεγχο τους, συζύγους, τέκνα και γονείς των ανωτέρω προσώπων ή πρόσωπα με τα οποία αυτά έχουν συνάψει σύμφωνο συμβίωσης και
γβ) νομικά πρόσωπα, τα οποία ελέγχονται από τα πρόσωπα της υποπερ. γα,
δ) η μη λήψη αφενός τακτικής κρατικής επιχορήγησης μεγαλύτερης του τριάντα τοις εκατό (30%) επί του προϋπολογισμού για τη λειτουργία τους, εξαιρουμένου του μισθολογικού τους κόστους, και αφετέρου δανείων με εγγύηση του Δημοσίου. Η προηγούμενη προϋπόθεση δεν ισχύει εφόσον η επιχορήγηση δεν υπερβαίνει το ποσό των πέντε χιλιάδων (5.000) ευρώ ετησίως,
ε) η μη άσκηση εις βάρος των φυσικών προσώπων που ασκούν τη διοίκησή τους ή/και είναι νόμιμοι εκπρόσωποί τους, ποινικής δίωξης για οποιοδήποτε κακούργημα, και η μη ύπαρξη τελεσίδικης καταδικαστικής απόφασης για τα πλημμελήματα της παράνομης διακίνησης πολιτών τρίτων χωρών, κλοπής, υπεξαίρεσης, απάτης, εκβίασης, πλαστογραφίας, πλαστογραφίας πιστοποιητικών, δωροδοκίας, απιστίας, παράβασης καθήκοντος, ψευδούς βεβαίωσης, συκοφαντικής δυσφήμησης, νομιμοποίησης εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες, πλημμελήματα των άρθρων 187 και 187Α του Ποινικού Κώδικα (ν. 4619/2019, Α΄ 95), του νόμου περί όπλων, του νόμου περί ναρκωτικών, καθώς και για οποιοδήποτε πλημμέλημα του 19ου Κεφαλαίου του Ειδικού Μέρους του Ποινικού Κώδικα,
στ) η τήρηση αναλυτικών οικονομικών καταστάσεων από ορκωτούς ελεγκτές, υπό την εποπτεία υπεύθυνου οικονομικής διαχείρισης ή Ταμία με πτυχίο οικονομικού τμήματος αναγνωρισμένου πανεπιστημίου, και η διασφάλιση μηχανισμού πλήρους λογοδοσίας των υπόχρεων για την υλοποίηση των δράσεών τους,
ζ) η εκπλήρωση των ασφαλιστικών και φορολογικών τους υποχρεώσεων και
η) ο ορισμός και απασχόληση Υπευθύνου Προστασίας Δεδομένων (Data Protection Officer – “DPO”), επιφορτισμένου με τη διαρκή συμμόρφωση της αντίστοιχης εθελοντικής μη κερδοσκοπικής οργάνωσης με τη νομοθεσία για την προστασία προσωπικών δεδομένων, σύμφωνα με τους ισχύοντες Κανονισμούς.
- Με απόφαση του Υπουργού Μετανάστευσης και Ασύλου δύναται να ορίζονται επιπρόσθετοι όροι και προϋποθέσεις για την εγγραφή των δικαιούμενων εγγραφής, ελληνικών και διεθνών εθελοντικών οργανώσεων και των οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών στο Μητρώο Ελληνικών και Ξένων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ). Με όμοια απόφαση ορίζονται οι διαδικαστικές λεπτομέρειες σύστασης και τήρησης του Μητρώου Ελληνικών και Ξένων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ), προβλέπεται η διαδικασία δημόσιας πρόσκλησης για την εγγραφή, εξειδικεύονται οι όροι και οι προϋποθέσεις εγγραφής των δικαιούμενων στο Μητρώο και το σύνολο των σχετικώς προσκομιζόμενων αναγκαίων εγγράφων, προσδιορίζονται οι διαχρονικές προϋποθέσεις διατήρησης της εγγραφής τους στο Μητρώο, τα χρονικά σημεία επανυποβολής των αναγκαίων εγγράφων, η διαδικασία διαγραφής από το μητρώο και ο τρόπος γνωστοποίησής της στον αποδέκτη, η δημοσιοποίηση του μητρώου μέσω της ιστοσελίδας του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου για τη διασφάλιση της αναγκαίας διαφάνειας, καθώς και κάθε συναφής και αναγκαία λεπτομέρεια για τη θέση σε λειτουργία και τη διαχρονική τήρηση του Μητρώου Ελληνικών και Ξένων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ).
- Στη Μονάδα Μητρώου Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων της Υποδοχής Αιτούντων Άσυλο του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου έχει συσταθεί και λειτουργεί Μητρώο Μελών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ) που δραστηριοποιούνται σε θέματα διεθνούς προστασίας, μετανάστευσης και κοινωνικής ένταξης, στο οποίο εγγράφονται και καταχωρίζονται τα μέλη, οι υπάλληλοι και οι συνεργάτες των ως άνω οργανώσεων που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα. Η εγγραφή των προσώπων αυτών στο Μητρώο και η πιστοποίησή τους αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση τόσο για τη δραστηριοποίησή τους εντός της ελληνικής επικράτειας όσο και για τη συνεργασία τους με τους φορείς του δημοσίου.
- Με απόφαση του Υπουργού Μετανάστευσης και Ασύλου ορίζονται οι διαδικασίες και τα δικαιολογητικά εγγραφής και πιστοποίησης στο Μητρώο, οι προϋποθέσεις διαγραφής από αυτό, καθώς και κάθε άλλη αναγκαία λεπτομέρεια για τη λειτουργία του Μητρώου.».
Μητρώο Οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών
Το άρθρο 54 εισάγει τροποποιήσεις της διάταξης του άρθρου 78 ν. 4939/2022 σχετικά με τις «Προϋποθέσεις εγγραφής στο Μητρώο Ελληνικών και Ξένων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων και στο Μητρώο Μελών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων».
Καταρχάς θα πρέπει να επισημανθεί ότι παρά τις επανειλημμένες συστάσεις Ευρωπαϊκών και Διεθνών Θεσμών περί άμεσης τροποποίησης και απλοποίησης των προϋποθέσεων εγγραφής στο Μητρώο Οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου (Μητρώο ΜΚΟ) και διασφάλισης ενός λειτουργικού περιβάλλοντος για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, οι σχετικές Υπουργικές Αποφάσεις οι οποίες εισάγουν «επαχθείς προϋποθέσεις καταχώρισης και πιστοποίησης» και παρέχουν ευρεία διακριτική ευχέρεια στις αρμόδιες αρχές να αρνούνται την καταχώριση στο μητρώο, παραμένουν μέχρι και σήμερα σε ισχύ.
Τούτων λεχθέντων, επισημαίνεται ότι η προτεινόμενη διάταξη παρότι φαίνεται να περιορίζει κατά ένα τρόπο τις συνέπειες μη εγγραφής στο Μητρώο, διατηρεί τον περιορισμό δραστηριοποίησης (πρόσβασης) σε δομές του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου. Επιπλέον δε η υπερβολικά επαχθής απαίτησης εγγραφή όλων των μελών, εργαζομένων και συνεργατών της στο Μητρώο Μελών ΜΚΟ, παραμένει ως προϋπόθεση για τη δραστηριοποίηση οργάνωσης εντός της ελληνικής επικράτειας όσο και για τη συνεργασία της με τους φορείς του δημοσίου, όπως και με την ισχύουσα ρύθμιση και χωρίς να εισάγεται καμία τροποποίηση.
Προτείνεται να αναθεωρηθεί το άρθρο 54 και οι σχετικές διατάξεις, ώστε η εγγραφή και πιστοποίηση των οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών να είναι απλή, διαφανής, προσβάσιμη και χωρίς δυσανάλογες απαιτήσεις. Να διασφαλιστεί η ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι, η προστασία προσωπικών δεδομένων και η ισότιμη μεταχείριση όλων των οργανώσεων, με δυνατότητα αποτελεσματικής προσφυγής. Στόχος είναι η ενίσχυση της βιώσιμης λειτουργίας των οργανώσεων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της μετανάστευσης, του ασύλου και της κοινωνικής ένταξης, σύμφωνα με τα διεθνή και ευρωπαϊκά πρότυπα.
Οι προβληματισμοί που υπάρχουν αφορούν :
1. Δεν διευκρινίζεται εάν θα ισχύει η ΚΥΑ 6216/2023, άρθρο 5 παρ.7 που προσδιορίζει περαιτέρω τις λειτουργικές δαπάνες
2. Εάν θα απαιτείται και για το Μητρώο του Υπ. Μετανάστευσης η έκθεση ορκωτού λογιστή ή ελεγκτικής εταιρείας για την έκδοση της βεβαίωσης
3. Δεν διευκρινίζεται επαρκώς εάν η τακτική κρατική επιχορήγηση περιλαμβάνει και τις επιχορηγήσεις που λαμβάνουν οι Μη Κυβερνητικές – Μη Κερδοσκοπικές Οργανώσεις στο πλαίσιο υλοποιούμενων προγραμμάτων καθώς αυτές οι επιχορηγήσεις δεν χορηγούνται βάσει νομοθετικής πρόβλεψης, αλλά για παροχή συγκεκριμένων υπηρεσιών και εκτέλεση έργων.
Προτείνεται να διευκρινισθεί έτη περαιτέρω στην παράγραφο 2δ του άρθρου 78 ότι οι επιχορηγήσεις που λαμβάνουν οι Μη Κερδοσκοπικές – Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις από εθνική ή ευρωπαϊκή ή από κοινού δημόσια αρχή δεν περιλαμβάνονται στην έννοια της τακτικής κρατικής χρηματοδότησης.
Επίσης να συμπεριληφθεί στην διάταξη διευκρίνιση ότι οι έμμεσες δαπάνες των επιχορηγήσεων που λαμβάνουν οι εν λόγω οργανώσεις στο πλαίσιο επιχορηγούμενων και εκτός της τακτικής χρηματοδότησης έργων δεν λαμβάνεται υπόψη για τον υπολογισμό του 30%.
Να διευκρινισθεί ποιος θα εκδίδει την εν λόγω βεβαίωση, εάν απαιτείται η υποβολή της κάθε έτος, πιο έτος θα αφορά και σε ποιο χρονικό διάστημα του έτους υποχρέωσης υποβολής λαμβάνοντας υπόψη ότι το κλείσιμο των οικονομικών στοιχείων του προηγούμενου έτους ολοκληρώνεται εντός του α΄εξαμήνου του επόμενου από αυτό έτος.
Αναφερθήκαμε εκτενώς, στις παρατηρήσεις μας επί των άρθρων 15 και 16 του Σχεδίου Νόμου, στην κριτική που έχει ασκηθεί από την αρχή της θεσμοθέτησης των υπό τροποποίηση διατάξεων από διεθνή και ενωσιακά όργανα, ως αντιβαίνουσας διεθνείς, συνταγματικές και ενωσιακές αρχές και ως στοχοποίησης των εκπροσώπων της Κοινωνίας των Πολιτών, των ΜΚΟ και των υπερασπιστών προσφύγων και μεταναστών στη χώρα μας. Επί του ζητήματος έχεί τοποθετηθεί πληθώρα αρμόδιων φορέων και δη οι κάτωθι:
(α) Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Έκθεση του 2025 για το Κράτος Δικαίου στην Ελλάδα, SWD(2025) 908, 08-07-2025, σελ. 3 και 25-27, https://shorturl.at/FicBu, Έκθεση του 2024 για το Κράτος Δικαίου στην Ελλάδα, SWD(2024) 808, 24-07-2024, σελ. 4 και 40-43, https://shorturl.at/qkg3J, Έκθεση του 2023 για το Κράτος Δικαίου στην Ελλάδα, SWD(2023) 808, 05-07-2023, σελ. 3 και 35-38, https://shorturl.at/vVv84, Έκθεση του 2022 για το Κράτος Δικαίου στην Ελλάδα, SWD(2022) 508, 13-07-2022, σελ. 3 και 26-28, https://shorturl.at/mUGwr).
(β) Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης (Memorandum on migration and border control, following the Commissioner’s visit to Greece from 3 to 7 February 2025, CommHR(2025)16, 17-04-2025, σκ. 33-34, https://shorturl.at/Y088t, Επιστολή στον Πρωθυπουργό, CommHR/DM/sf 024-2023, 19-07-2023, https://tinyurl.com/y7jmzksz, Επιστολή στους Υπουργούς Προστασίας του Πολίτη, Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής και Μετανάστευσης και Ασύλου, CommHR/DM/sf 019-2021, 03-05-2021, https://tinyurl.com/3kb7f64n).
(γ) Ομάδα Εμπειρογνωμόνων του Συμβουλίου της Ευρώπης για το Δίκαιο των ΜΚΟ (CINGO President and Expert Council react to recent statements by Greece’s Minister of Migration and Asylum, 05-09-2025, https://tinyurl.com/ydejfac9, Addendum to the Opinion on the Compatibility with European Standards of Recent and Planned Amendments to the Greek Legislation on NGO Registration, CONF/EXP(2025)5, 23-11-2020, https://tinyurl.com/36p3pbxy).
(δ) Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών (Concluding observations on the third periodic report of Greece, CCPR/C/GRC/CO/3, 07-11-2024, σκ. 32-33 και 36-37, https://tinyurl.com/tz9jr2xw).
(ε) Ειδικοί Εισηγητές των Ηνωμένων Εθνών για τους υπερασπιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων, για το δικαίωμα στην ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι και για τα ανθρώπινα δικαίωματα των μεταναστών (AL GRC 2/2025, 16-09-2025, https://tinyurl.com/mtt2u98e, Visit to Greece, A/HRC/52/29/Add.1, 02-03-2023, https://shorturl.at/drCMP, OL GRC 1/2021, 31-03-2021, https://tinyurl.com/ynrz4anr).
(στ) Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες και Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (Η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου εκφράζουν την ανησυχία τους για τη ρητορική σε βάρος της κοινωνίας των πολιτών, 28-08-2025, https://tinyurl.com/37x73azm).
(ζ) Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (A.R.E. κατά Ελλάδας, Προσφυγή 15783/21, 07-01-2025, σκ. 263).
(η) Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες και τους Εξόριστους (Concerning the lawfulness of Greek legislation regulating the registration of nongovernmental organisations (NGOs) on the Registry of NGOs working with refugees and migrants in Greece, Δεκέμβριος 2021, https://bit.ly/32FpXz5).
Επισημαίνουμε, δε, ότι εκκρεμεί η απόφαση της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας επί των από 2021 αιτήσεων ακύρωσης κατά της ΚΥΑ 10616/2020 (Β΄ 3820) με θέμα «καθορισμός λειτουργίας του «Μητρώου Ελληνικών και Ξένων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ) και του «Μητρώου Μελών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ)», που αναμένεται να αποφανθεί επί των κρίσιμων ζητημάτων της συμβατότητας των προϋποθέσεων εγγραφής των νομικών και φυσικών προσώπων στα μητρώα του επισπεύδοντος Υπουργείου με τις επιταγές του Συντάγματος, του διεθνούς και του ενωσιακού δικαίου, μεταξύ άλλων τα θεμελιώδη δικαιώματα στην ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι (άρθρο 12 Σ, άρθρο 12 ΧΘΔΕΕ, άρθρο 11 ΕΣΔΑ, άρθρο 22 ΔΣΑΠΔ), στην ιδιωτική ζωή (άρθρο 9 Σ, άρθρο 7 ΧΘΔΕΕ, άρθρο 8 ΕΣΔΑ), στην προστασία των προσωπικών δεδομένων (άρθρο 9Α Σ, άρθρο 8 ΧΘΔΕΕ), την απαγόρευση των διακρίσεων (άρθρο 4 Σ, άρθρο 21 ΧΘΔΕΕ, άρθρο 14 ΕΣΔΑ, άρθρο 2 ΔΣΑΠΔ), καθώς και τη θεμελιώδη ελευθερία της κυκλοφορίας των υπηρεσιών στην Ευρωπαϊκή Ένωση (άρθρο 56 ΣΛΕΕ).
Αποσπασματικές, πλημμελείς και μερικές οι απόπειρες δήθεν «βελτίωσης» των διατάξεων που διέπουν τις προϋποθέσεις εγγραφής στο «Μητρώο Ελληνικών και Ξένων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων» και στο «Μητρώο Μελών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων» που προτείνονται στο Σχέδιο Νόμου. Ωστόσο, διατηρείται το προβληματικό, αδιαφανές, αντιφατικό και αντιβαίνον στην νομιμότητα πλαίσιο που διέπει την εγγραφή στο Μητρώο ΜΚΟ, τόσο των οργανώσεων όσο και των μελών τους, που σε συνδυασμό με την εισαγωγή των «ιδιώνυμων» αδικημάτων στα άρθρα 15 και 16 επί τη βάσει της ιδιότητας του μέλους τους, αλλά και των αποκλεισμών από συνεργασίες στο άρθρο 48, συνιστά ένα εχθρικό και αποτρεπτικό για τη λειτουργία τους περιβάλλον, σε αντίθεση με το διεθνές, συνταγματικό και ενωσιακό δίκαιο.
Ενώ λοιπόν το Σχέδιο Νόμου ορίζει τις ελάχιστες προυποθέσεις για την εγγραφή νομικών προσώπων στο τροποποιούμενο άρθρο 78 παρ. 1 του Κώδικα Ασύλου (Ν 4939/2022, Α΄ 111), επανέρχεται στην προτεινόμενη παρ. 3 και δίνει τη δυνατότητα με απόφαση του Υπουργού Μετανάστευσης και Ασύλου «… να ορίζονται επιπρόσθετοι όροι και προϋποθέσεις για την εγγραφή των δικαιούμενων εγγραφής, ελληνικών και διεθνών εθελοντικών οργανώσεων και των οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών στο Μητρώο Ελληνικών και Ξένων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ)…» Εξαφανίζεται, δηλαδή, κάθε έννοια ασφάλειας δικαίου και καταστρατηγούνται τα όρια που θέτει το άρθρο 43 του Συντάγματος στην παροχή νομοθετικής εξουσιοδότησης στην κανονιστικώς δρώσα διοίκηση, η οποία πρέπει να είναι ορισμένη ως προς τα όρια εντός των οποίων καλείται να εισαγάγει ρυθμίσεις η διοίκηση με την έκδοση υπουργικής απόφασης (ΣτΕ Ολ 511/2024).
Στο προτεινόμενο άρθρο 78 παρ. 1 του Κώδικα Ασύλου, φαίνεται ως βασική συνέπεια της μη εγγραφής μιας οργάνωσης στο Μητρώο ΜΚΟ του επισπεύδοντος Υπουργείου να είναι ο αποκλεισμός από κρατική ή ενωσιακή χρηματοδότηση ή η καθ’ οιονδήποτε τρόπο δραστηριοποίηση εντός δομών του Υπουργείου. Ωστόσο, διατηρείται στην παρ. 1 η διάταξη κατά την οποία η εγγραφή στο Μητρώο ΜΚΟ καλύπτει τις οργανώσεις που «πληρούν τους ελάχιστους αναγκαίους όρους συμμετοχής στην υλοποίηση δράσεων διεθνούς προστασίας, μετανάστευσης και κοινωνικής ένταξης». Στο δε προτεινόμενο άρθρο 78 παρ. 4, που ρυθμίζει την εγγραφή φυσικών προσώπων στο Μητρώο Μελών ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται σε θέματα διεθνούς προστασίας, μετανάστευσης και κοινωνικής ένταξης, στο οποίο εγγράφονται και καταχωρίζονται τα μέλη, οι υπάλληλοι και οι συνεργάτες των ως άνω οργανώσεων που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα, προβλέπεται ρητώς ότι η «εγγραφή των προσώπων αυτών στο Μητρώο και η πιστοποίησή τους αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση τόσο για τη δραστηριοποίησή τους εντός της ελληνικής επικράτειας όσο και για τη συνεργασία τους με τους φορείς του δημοσίου»! Τίθενται λοιπόν, εκ νέου, τα προεκτεθέντα ζητήματα νομιμότητας των προτεινόμενων διατάξεων, ωσάν να μην υπάρχει η στοιχειώδης επεξεργασία τους.
Επιπλέον, οι επαχθείς προϋποθέσεις που τίθενται στην παρ. 2 του άρθρου 78 του Κώδικα Ασύλου, όπως το σύστημα ελέγχου των οικονομικών στοιχείων από ορκωτούς λογιστές που περιλαμβάνεται ρητώς και αδιακρίτως, συνεπάγονται δυσανάλογο βάρος και οικονομική επιβάρυνση, όπως έχει ήδη επισημανθεί στις προρρηθείσες παρατηρήσεις των διεθνών φορέων.
Επιπλέον, στην παρ. 2 περ. ε΄ επεκτείνεται ο κατάλογος των ποινικών αδικημάτων που απαγορεύουν την εγγραφή οργάνωσης, ώστε να καλύπτει (i) οποιαδήποτε ποινική δίωξη διευθυντών ή νόμιμων εκπροσώπων της οργάνωσης για οποιοδήποτε κακούργημα και (ii) τελεσίδικη καταδίκη για μια σειρά πλημμελημάτων, συμπεριλαμβανομένων της συκοφαντικής δυσφήμισης, της κλοπής, της πλαστογραφίας, της απιστίας, της παράβασης καθήκοντος, της πλαστογραφίας πιστοποιητικών, των αδικημάτων που σχετίζονται με ναρκωτικά και των σεξουαλικών αδικημάτων. Και βέβαια, στο άρθρο 15 του Σχεδίου Νόμου προβλέπεται η διαγραφή μιας οργάνωσης από το Μητρώο ΜΚΟ αν ο «φερόμενος ως δράστης» των αξιόποινων πράξεων του άρθρου 24 του Κώδικα Μετανάστευσης (Ν 5038/2023, Α΄ 81) είναι μέλος της, μετά την άσκηση ποινικής δίωξης σε βάρος του, χωρίς μάλιστα να προβλέπεται ότι οι εν λόγω αποδιδόμενες πράξεις τελέσθηκαν κατά την άσκηση των εργασιακών του καθηκόντων ή για τις οποίες φέρει ευθύνη η οργάνωση. Επανεγγραφή της συγκεκριμένης οργάνωσης στο άνω Μητρώο είναι δυνατή, μετά από αίτηση της ίδιας, μόνο μετά την αμετάκλητη αθώωση του φερόμενου ως δράστη, η οποία προϋποθέτει την εξάντληση της – πολυετούς υπό τους ισχύοντες ρυθμούς της Δικαιοσύνης – ποινικής διαδικασίας.
Τα ως άνω αποκλίνουν, μεταξύ άλλων, από τις αντίστοιχες ρυθμίσεις του άρθρου 8 παρ. 2 Ν 4873/2021 (Α΄ 248) για την εγγραφή στο «Ειδικό Μητρώο ΟΚοιΠ», την οποία τάσσει ο νομοθέτης ως προϋπόθεση για τη λήψη ετήσιας κρατικής χρηματοδότησης άνω των 50.000 ευρώ (άρθρο 10 Ν 4873/2021), όπου απαιτείται αμετάκλητη καταδικαστική απόφαση οργάνου διοίκησης της οργάνωσης για κακούργημα ή για τα ως άνω πλημμελήματα.
ΚΑΤΑΛΗΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
Κατ’ αρχάς και επί της αρχής, απαραίτητη προϋπόθεση για τη διασφάλιση της συμμόρφωσης με τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας αποτελεί η εναρμόνιση του νομοθετικού και κανονιστικού πλαισίου που διέπει το Μητρώο ΜΚΟ και Μητρώο Μελών ΜΚΟ με τα θεμελιώδη δικαιώματα της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι, της προστασίας της ιδιωτικής ζωής, της προστασίας των προσωπικών δεδομένων και της προστασίας από διακρίσεις, με τις θεμελιώδεις ελευθερίες που κατοχυρώνει η Συνθήκη για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ), καθώς και με τις αρχές της νομιμότητας, της χρηστής διοίκησης, της ασφάλειας δικαίου και της αναλογικότητας.
Επισημαίνουμε ότι, οι περιορισμοί της δράσης των οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών, οι οποίες υποστηρίζουν τους πρόσφυγες και τους μετανάστες, επιδεινώθηκαν σημαντικά με διαδοχικές νομοθετικές ρυθμίσεις από το 2020, θεσπίζοντας κανόνες που επιβάλλουν δυσανάλογες και ασαφείς απαιτήσεις για την εγγραφή των οργανώσεων στα δύο Μητρώα που τηρεί το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου, χωρίς να έχει διεξαχθεί στην πραγματικότητα ουδεμία ουσιαστική διαβούλευση με την Κοινωνία των Πολιτών επί του εν λόγω πλαισίου, παρά τις τακτικές δεσμεύσεις της ελληνικής κυβέρνησης προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Η τροποποίηση, λοιπόν, των διατάξεων του άρθρου 78 του Κώδικα Ασύλου και της κατ’ εξουσιοδότηση εκδοθείσας ΚΥΑ 10616/2020 δέον να άρει τις ως άνω περιοριστικές διατάξεις, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των παρατηρήσεων και συστάσεων που έχουν διατυπώσει ειδικώς θεσμικοί και εξειδικευμένοι φορείς σε διεθνές και σε επίπεδο ΕΕ, ως εκτέθηκαν παραπάνω. Οι ως άνω παρατηρήσεις και συστάσεις συγκλίνουν, δε:
1. Τόσο ως προς τα επί της αρχής ζητήματα που συνδέονται αμιγώς με το δικαίωμα στην ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι και την αναγκαιότητα άρσης των, εκ του ως άνω νόμου και της ΚΥΑ, προβλεπόμενων περιορισμών που αφορούν οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στο πεδίο της μετανάστευσης και του ασύλου, προκειμένου να διασφαλισθεί η ελευθερία άσκησης συναφούς δραστηριότητας και από μη εγγεγραμμένες οργανώσεις ή/και σωματεία-ενώσεις προσώπων.
2. Όσο και ως προς επιμέρους ζητήματα που αφορούν, ωστόσο, τα ουσιώδη και τυπικά κριτήρια εγγραφής στο Μητρώο ΜΚΟ και εισάγουν επιπλέον περιορισμούς στο δικαίωμα της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι, στο πλαίσιο μιας επαχθούς και δυσανάλογα κοστοβόρας και χρονοβόρας διαδικασίας, η οποία, εξ ορισμού, αποκλείει ένα μεγάλο αριθμό δικαιούχων που αδυνατεί εν τοις πράγμασι και δη, για οικονομικούς και στελεχιακούς λόγους, να ανταποκριθεί σε ένα δυσανάλογα απαιτητικό και, εν τέλει, επαχθές πλαίσιο.
Συμπερασματικά, οι υπερβολικές απαιτήσεις εγγραφής/πιστοποίησης, με τον χαρακτηρισμό της ως άνω εγγραφής ως προϋπόθεσης για την άσκηση δραστηριότητας οργάνωσης στους τομείς ασύλου και μετανάστευσης, η εισαγωγή απεριόριστης διακριτικής ευχέρειας για την άρνηση εγγραφής ή αποβολή οργάνωσης από το Μητρώο ΜΚΟ με βάση ασαφή κριτήρια και η απουσία αποτελεσματικής προσφυγής καθιστούν την εγγραφή και τη λειτουργία των οργανώσεων και εγγραφή των μελών τους, αδικαιολόγητα και δυσανάλογα με την εκπλήρωση του σκοπού, δύσκολη, ιδίως λόγω της υπερβολικής τυπικότητας της διαδικασίας εγγραφής αλλά και της υποχρεωτικής εκπλήρωσης αόριστων, αντιφατικών και όχι απαραίτητα συναφών κριτηρίων, καθώς και λόγω των πόρων που απαιτούνται για τη συγκέντρωση τεκμηρίωσης και την παρακολούθηση της ισχύουσας διαδικασίας.
Ως εκ τούτου προτείνεται από όλους τους εξειδικευμένους φορείς η αναθεώρηση του ισχύοντος πλαισίου, ήτοι η πλήρης αναθεώρηση των νόμων και των σχετικών αποφάσεών της κυβέρνησης που αφορούν την εγγραφή, πιστοποίηση και λειτουργία οργανώσεων με σκοπό την εγγύηση της ελεύθερης λειτουργίας των οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών, σύμφωνα με τα διεθνή και ευρωπαϊκά πρότυπα και με προϋποθέσεις αναλογικότητας και νομιμότητας, κατόπιν διαβούλευσης με τις οργανώσεις. Στις εκθέσεις της για το Κράτος Δικαίου στην Ελλάδα, μάλιστα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητά συστηματικά από την ελληνική κυβέρνηση «να αναπτύξει τακτικό και συνεχή διαρθρωμένο διάλογο με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και να απλουστεύσει τις απαιτήσεις εγγραφής για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών με σκοπό τη διατήρηση ενός ανοικτού πλαισίου για τη λειτουργία τους» (Έκθεση του 2025 για το Κράτος Δικαίου στην Ελλάδα, SWD(2025) 908, 08-07-2025, σελ. 3).
Στο πλαίσιο της επιβεβλημένης αυτής ριζικής αναθεώρησης, θα πρέπει να απαλειφθούν οι προβληματικές διατάξεις που προσκρούουν στη νομιμότητα και να διασφαλιστούν διαδικασίες εγγραφής των οργανώσεων και μελών αυτών, απλές, μη επαχθείς διαφανείς, προσβάσιμες, με όρους ισότητας, χωρίς διακρίσεις, ταχείες και ανέξοδες, με δυνατότητα αποτελεσματικής προσφυγής, χωρίς απαιτήσεις επανεγγραφής, χωρίς επιπρόσθετους όρους, χωρίς κριτήρια λειτουργίας και αποδοτικότητας, χωρίς απαιτήσεις χρονικών κριτηρίων που αποκλείουν νέες οργανώσεις – όπως η προσκόμιση οικονομικών στοιχείων και απολογισμού έργου διετίας – χωρίς δυσανάλογες και επαχθείς απαιτήσεις ελέγχου από ορκωτούς λογιστές και πιστοποιήσεις ISO αλλά και χωρίς ανεπίτρεπτες προϋποθέσεις για την εγγραφή – αλλά και διατήρηση εγγραφής – στο Μητρώο Μελών ΜΚΟ, που στην πραγματικότητα θεσπίζουν κωλύματα και επεξεργασία προσωπικών δεδομένων για την απασχόληση και για τη συμμετοχή των φυσικών προσώπων σε ενώσεις και φορείς στον εν λόγω τομέα.
Επιβάλλεται η απόσυρση των προτεινόμενων διατάξεων και η σοβαρή επεξεργασία της επιβαλλόμενης ριζικής αναθεώρησης του ρυθμιστικού πλαισίου σύμφωνα με τα ανωτέρω, ώστε να αποκατασταθεί η μακροχρόνια διακριτική μεταχείριση σε βάρος της Κοινωνίας των Πολιτών που δραστηριοποιείται σε θέματα διεθνούς προστασίας, μετανάστευσης και κοινωνικής ένταξης.